سونوگرافی داپلر یا Doppler Ultrasound نوعی سونوگرافی تخصصی است که علاوه بر نمایش ساختمان بافتها و عروق، حرکت خون داخل رگها را هم بررسی میکند. این روش میتواند جهت و سرعت جریان خون را نشان دهد و به پزشک کمک کند تنگی یا انسداد شریان، لخته در ورید، برگشت غیرطبیعی خون در واریس و بسیاری از اختلالات عروقی را ارزیابی کند. داپلر از امواج صوتی استفاده میکند و مانند رادیوگرافی یا سیتیاسکن اشعه یونیزان ندارد.
اگر سؤال شما این است که «سونوگرافی داپلر چطوری انجام میشه؟»، در بیشتر موارد روش انجام ساده است: بیمار روی تخت قرار میگیرد، ژل مخصوص روی پوست زده میشود و پزشک یا فرد آموزشدیده پروب سونوگرافی را روی مسیر رگ حرکت میدهد. همزمان تصویر رگ، رنگهای مربوط به جریان خون و در صورت نیاز نمودار سرعت جریان روی مانیتور دیده میشود. بسته به اینکه شریان یا ورید بررسی شود، ممکن است روی پا فشار ملایم وارد شود، وضعیت بدن تغییر کند یا از بیمار خواسته شود چند لحظه نفس خود را نگه دارد یا مانور خاصی انجام دهد.
سونوگرافی داپلر چگونه کار میکند؟
در سونوگرافی معمولی، دستگاه بازتاب امواج صوتی از بافتها را دریافت میکند و از آن تصویر میسازد. در داپلر، دستگاه تغییر فرکانس امواج بازتابشده از سلولهای خونی در حال حرکت را نیز اندازه میگیرد؛ پدیدهای که اثر داپلر یا Doppler Effect نام دارد. از این اطلاعات میتوان سرعت و جهت جریان خون را تخمین زد.
سونوگرافی کالر داپلر یا سونوگرافی رنگی چیست؟
Color Doppler یا کالر داپلر اطلاعات جریان خون را بهصورت رنگ روی تصویر خاکستری سونوگرافی قرار میدهد. رنگها معمولاً جهت جریان نسبت به پروب را نمایش میدهند و شدت یا طیف رنگ میتواند با سرعت جریان ارتباط داشته باشد.
نکته مهم این است که رنگ قرمز و آبی بهتنهایی به معنی «شریان و ورید» یا «خون سالم و ناسالم» نیستند. رنگها بر اساس جهت حرکت خون نسبت به پروب و تنظیمات دستگاه ایجاد میشوند و نقشه رنگی دستگاه قابل تغییر است.
در Spectral Doppler یا داپلر طیفی اطلاعات جریان به شکل نمودار موجی نمایش داده میشود و اندازهگیری سرعت را امکانپذیر میکند. Power Doppler به تشخیص جریانهای آهستهتر و عروق کوچک کمک میکند، اما اطلاعات جهت جریان را مانند Color Doppler ارائه نمیدهد.
Duplex Ultrasound یا سونوگرافی داپلکس نیز معمولاً ترکیبی از تصویر دوبعدی رگ و بررسی داپلر جریان خون است. در بررسیهای تخصصی عروق ممکن است پزشک همزمان از چند حالت داپلر استفاده کند.
تفاوت سونوگرافی معمولی و داپلر چیست؟
| ویژگی |
سونوگرافی معمولی |
سونوگرافی داپلر |
| هدف اصلی |
مشاهده شکل و ساختمان اندامها و بافتها |
بررسی ساختمان رگ همراه با جریان خون |
| بررسی سرعت خون |
معمولاً خیر |
بله |
| بررسی جهت جریان |
خیر |
بله، در روشهای مناسب داپلر |
| بررسی لخته و تنگی عروق |
محدود |
از کاربردهای مهم آن است |
| نمایش رنگی جریان |
خیر |
در Color Doppler بله |
| استفاده از اشعه یونیزان |
ندارد |
ندارد |
در نتیجه، تفاوت سونوگرافی معمولی و داپلر بیشتر در اطلاعاتی است که از امواج صوتی استخراج میشود. سونوگرافی معمولی بیشتر ساختار را نشان میدهد، اما داپلر برای تحلیل جریان خون به تنظیمات و تفسیر تخصصی نیاز دارد.
سونوگرافی داپلر چه کاربردهایی دارد؟
کاربرد داپلر فقط به عروق پا محدود نیست. این روش برای بررسی شریانها و وریدهای اندامهای فوقانی و تحتانی، عروق گردن مانند شریان کاروتید، عروق کلیه، کبد و برخی عروق شکمی، جریان خون بیضه و تخمدان، فیستولهای دیالیز و بعضی اختلالات عروقی دیگر استفاده میشود.
در بارداری نیز Doppler Ultrasound میتواند در شرایط مشخص برای بررسی جریان خون رحم، جفت، بند ناف یا جنین استفاده شود. زمان و نوع استفاده از داپلر بارداری باید بر اساس شرایط مادر و جنین و نظر پزشک تعیین شود.
یکی از کاربردهای بسیار مهم داپلر، بررسی مشکلات عروقی اندامها است؛ اما «داپلر شریانی» و «داپلر وریدی» یک معاینه واحد نیستند.
سونوگرافی کالر داپلر شریانی و وریدی اندام تحتانی
وقتی پزشک سونوگرافی کالر داپلر اندام تحتانی درخواست میکند، باید مشخص باشد هدف بررسی سیستم شریانی است یا وریدی؛ زیرا سؤال تشخیصی و روش بررسی این دو متفاوت است.
سونوگرافی داپلر وریدی پا
در سونوگرافی داپلر وریدی پا مسیر وریدها بررسی میشود و در نقاط مختلف ممکن است پزشک یا انجامدهنده معاینه با پروب روی رگ فشار وارد کند تا مشخص شود ورید بهطور کامل فشرده میشود یا خیر.
فشرده نشدن مناسب یک ورید میتواند یکی از یافتههای مهم در بررسی ترومبوز ورید عمقی یا Deep Vein Thrombosis (DVT) باشد.
اگر هدف بررسی واریس یا نارسایی وریدی باشد، جهت حرکت خون و وجود Reflux یا برگشت غیرطبیعی خون نیز بررسی میشود. برای ارزیابی نارسایی وریدی ممکن است بخشی از معاینه در حالت ایستاده یا همراه با مانورهای مخصوص انجام شود.
سونوگرافی داپلر شریانی پا
در سونوگرافی داپلر شریانی اندام تحتانی مسیر شریانها، شکل موج جریان و سرعت خون در قسمتهای مختلف بررسی و با یکدیگر مقایسه میشوند.
افزایش غیرطبیعی سرعت در یک نقطه یا تغییر الگوی جریان در قسمتهای بعدی رگ میتواند با وجود تنگی عروقی ارتباط داشته باشد.
این بررسی ممکن است در افرادی درخواست شود که هنگام راهرفتن دچار درد ساق میشوند، زخم پا دیر خوب میشود، نبض پا ضعیف است یا پزشک احتمال بیماری شریان محیطی یا Peripheral Arterial Disease (PAD) را مطرح کرده است.
سونوگرافی داپلر عروق پا چگونه انجام میشود؟
برای سونوگرافی داپلر عروق پا معمولاً لازم است قسمت مورد بررسی از کشاله ران تا ساق یا مچ در دسترس باشد. بیمار روی تخت قرار میگیرد و ژل مخصوص سونوگرافی روی پوست مالیده میشود.
پروب در طول مسیر عروق حرکت میکند و تصاویر لازم ثبت میشوند. هنگام بررسی داپلر ممکن است صدایی شبیه ضربان یا «ووشووش» از دستگاه شنیده شود. این صدا مربوط به پردازش اطلاعات جریان خون است و طبیعی است.
در بررسی وریدی، فشار پروب روی ناحیه حساس یا متورم ممکن است کمی ناراحتکننده باشد. در داپلر شریانی نیز سرعت جریان خون در نقاط مختلف اندازهگیری میشود.
بسیاری از سونوگرافیهای عروقی حدود ۳۰ دقیقه طول میکشند، اما بررسیهای گستردهتر، بررسی هر دو اندام یا پروتکلهای تخصصی ممکن است نزدیک به یک ساعت زمان ببرند.
سونوگرافی داپلر کجا انجام میشود؟
اگر میپرسید «سونوگرافی داپلر کجا انجام میشه؟» یا «سونوگرافی داپلر کجا داره؟»، این بررسی معمولاً در مراکز تصویربرداری پزشکی، بخشهای رادیولوژی و سونوگرافی بیمارستانها و مراکزی انجام میشود که تجهیزات و تجربه لازم برای Vascular Ultrasound را دارند.
همه مراکز سونوگرافی الزاماً تمام انواع داپلر تخصصی را انجام نمیدهند. ممکن است مرکزی سونوگرافی عمومی داشته باشد، اما داپلر کامل شریانی و وریدی اندام، داپلر کاروتید یا انواع تخصصی داپلر بارداری را ارائه نکند.
به همین دلیل هنگام نوبتگیری بهتر است نام دقیق سونوگرافی نوشتهشده در درخواست پزشک را به مرکز اعلام کنید.
در برخی شرایط، سونوگرافی داپلر بهصورت Bedside برای بیمار بستری یا با استفاده از دستگاه مناسب در منزل نیز قابل انجام است. با این حال کیفیت بررسی عروق تا حد زیادی به مهارت فرد انجامدهنده، پروتکل صحیح و امکانات دستگاه وابسته است.
اگر بیمار علائم اورژانسی دارد، انجام داپلر در منزل نباید باعث تأخیر در مراجعه به بیمارستان شود.
آمادگی قبل از سونوگرافی داپلر
آمادگی قبل از سونوگرافی داپلر به محل و نوع بررسی بستگی دارد.
برای بسیاری از داپلرهای عروق دست و پا آمادگی خاصی مانند ناشتا بودن لازم نیست. پوشیدن لباس راحت که دسترسی به اندام را آسان کند معمولاً کافی است. داروهای روزانه نیز عموماً طبق روال معمول مصرف میشوند، مگر اینکه پزشک یا مرکز تصویربرداری دستور دیگری داده باشد.
برای بررسی بعضی عروق شکمی ممکن است از بیمار خواسته شود چند ساعت ناشتا باشد تا گاز داخل روده کمتر مانع مشاهده عروق شود.
نیکوتین نیز میتواند باعث تنگشدن عروق شود؛ به همین دلیل برای بعضی بررسیهای عروقی توصیه میشود مدتی قبل از آزمایش سیگار، ویپ یا سایر محصولات حاوی نیکوتین مصرف نشود. بعضی مراکز درباره مصرف کافئین نیز دستور مشخصی دارند.
دستور مرکز تصویربرداری را در اولویت قرار دهید و داروهای قلب، فشارخون، ضدانعقاد یا رقیقکننده خون را خودسرانه قطع نکنید.
آیا سونوگرافی داپلر دردناک یا خطرناک است؟
داپلر یک روش غیرتهاجمی است و از اشعه ایکس استفاده نمیکند. زمانی که سونوگرافی تشخیصی بهدرستی و توسط افراد آموزشدیده انجام شود، روشی ایمن محسوب میشود.
بیشتر افراد هنگام معاینه دردی احساس نمیکنند. تنها ممکن است فشار پروب روی ناحیهای که از قبل دردناک، متورم یا ملتهب است باعث ناراحتی موقت شود.
نتیجه سونوگرافی داپلر چه چیزی را نشان میدهد؟
گزارش داپلر بسته به محل و نوع بررسی میتواند اطلاعاتی درباره باز یا بسته بودن عروق، وجود یا نبود لخته، محل و شدت احتمالی تنگی، سرعت جریان خون، شکل موج داپلر، جهت جریان و وجود یا عدم وجود Reflux در سیستم وریدی ارائه کند.
نتیجه داپلر را نباید تنها از روی رنگهای تصویر یا یک عدد منفرد تفسیر کرد. تفسیر صحیح به مجموعه تصاویر، اندازهگیریهای سرعت، شکل موجها، علائم بیمار و سؤال بالینی پزشک بستگی دارد.
گاهی سونوگرافی داپلر بهتنهایی پاسخ کافی نمیدهد. عروق بسیار عمقی، چاقی شدید، گاز روده، کلسیفیکاسیون قابل توجه عروق یا بعضی شرایط آناتومیک میتوانند بررسی را محدود کنند. در چنین مواردی پزشک ممکن است آزمایش دیگری مانند CT Angiography (CTA) یا MR Angiography (MRA) را پیشنهاد کند.
چه زمانی نباید منتظر نوبت عادی داپلر بمانیم؟
تورم ناگهانی و یکطرفه پا، درد قابل توجه ساق یا ران، تغییر رنگ یا گرمشدن اندام میتواند نیازمند بررسی سریع از نظر DVT باشد.
اگر این علائم همراه با تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، سرفه خونی، ضعف شدید یا غش ایجاد شوند، احتمال آمبولی ریه باید جدی گرفته شود و فرد نیازمند ارزیابی فوری اورژانسی است؛ منتظر نوبت عادی سونوگرافی نمانید.
همچنین درد ناگهانی و شدید پا همراه با سردشدن اندام، رنگپریدگی، بیحسی، ضعف حرکتی یا کاهش واضح نبض میتواند نشانه اختلال حاد خونرسانی شریانی باشد و نیاز به بررسی فوری دارد.
آیا سونوگرافی داپلر در منزل امکانپذیر است؟
برای بیمارانی که سالمند هستند، محدودیت حرکتی دارند یا انتقال آنها به مرکز تصویربرداری دشوار است، بعضی انواع سونوگرافی داپلر را میتوان در منزل انجام داد؛ مشروط به اینکه نوع معاینه برای محیط منزل مناسب باشد، دستگاه قابلیت Color Doppler و Spectral Doppler مورد نیاز را داشته باشد و تیم انجامدهنده تجربه کافی داشته باشد.
پیش از رزرو بهتر است مشخص شود درخواست مربوط به داپلر شریانی یا وریدی، یک یا دو اندام و کدام ناحیه بدن است.
برای انتخاب بین انجام داپلر در منزل، مرکز تصویربرداری یا بیمارستان میتوانید پیش از اعزام با مرکز ارائهدهنده خدمات مشورت کنید. وجود علائم اورژانسی همیشه اولویت را به ارزیابی فوری بیمارستانی میدهد.
سؤالات متداول درباره سونوگرافی داپلر
سونوگرافی داپلر چجوری انجام میشه؟
در بیشتر موارد پروب سونوگرافی روی ژل مخصوص و روی پوست حرکت داده میشود و دستگاه همزمان تصویر رگ و اطلاعات جریان خون را ثبت میکند. برای بررسی وریدها ممکن است فشار کنترلشده با پروب و در برخی معاینات تغییر وضعیت بدن یا مانورهای مخصوص لازم باشد.
سونوگرافی رنگی چیست؟
منظور معمولاً Color Doppler است؛ روشی که اطلاعات جریان خون را با رنگ روی تصویر سونوگرافی نمایش میدهد. رنگها بیشتر جهت و ویژگیهای جریان نسبت به پروب را نشان میدهند و بهتنهایی تعیینکننده نوع یا سلامت رگ نیستند.
برای سونوگرافی داپلر عروق پا باید ناشتا بود؟
برای بسیاری از سونوگرافیهای داپلر عروق پا ناشتا بودن لازم نیست. با این حال دستور مرکز تصویربرداری را بررسی کنید، زیرا آمادگی به نوع و محل دقیق سونوگرافی بستگی دارد.
سونوگرافی کالر داپلر شریانی و وریدی یکی است؟
خیر. هر دو از فناوری داپلر استفاده میکنند، اما هدف و پروتکل آنها متفاوت است. داپلر وریدی بیشتر برای بررسی لخته، واریس و نارسایی وریدی و داپلر شریانی برای بررسی تنگی، انسداد و کاهش خونرسانی شریانها استفاده میشود.
جمعبندی
سونوگرافی داپلر یک روش تصویربرداری بدون اشعه برای بررسی جریان خون است. کالر داپلر جهت و الگوی جریان را بهصورت رنگی نمایش میدهد و داپلر طیفی امکان تحلیل دقیقتر سرعت و شکل موج جریان خون را فراهم میکند.
این روش در بررسی لخته وریدی، تنگی شریانی، واریس، عروق گردن و شکم و برخی ارزیابیهای بارداری کاربرد دارد. برای داپلر عروق پا معمولاً آمادگی خاصی لازم نیست، اما نوع معاینه و وضعیت بیمار تعیین میکند بررسی در مرکز تصویربرداری، بیمارستان یا در موارد مناسب در منزل انجام شود.
اگر بیمار برای مراجعه به مرکز تصویربرداری محدودیت حرکتی دارد، میتوانید پیش از درخواست سونوگرافی در منزل درباره نوع داپلر مورد نیاز، شرایط بیمار و امکان انجام دقیق آن در منزل مشاوره بگیرید.
منابع علمی
خدمات پاراکلینیکی
فرم ارسال نظر