سونوگرافی بارداری فقط برای دیدن جنین یا تعیین جنسیت نیست. این روش تصویربرداری میتواند محل بارداری، زنده بودن جنین، سن بارداری، تعداد جنینها، رشد، ساختمان اندامها، محل جفت، مقدار مایع آمنیوتیک و در شرایط خاص جریان خون مادر و جنین را بررسی کند. با این حال، «لیست سونوگرافیهای بارداری» برای همه مادران یکسان نیست. در بارداری دوقلویی، دیابت، فشارخون، سابقه محدودیت رشد جنین یا یافته غیرطبیعی، سونوگرافیهای بیشتری ممکن است لازم شود.
در ایران، سونوگرافیهای معمول مراقبت بارداری با «غربالگری ناهنجاریهای کروموزومی» یک مفهوم واحد نیستند. مطابق مقررات فعلی، تجویز غربالگری ناهنجاری جنین باید در چهارچوب ضوابط قانونی و تشخیص پزشک انجام شود. بنابراین برنامه هر فرد باید بر اساس سن بارداری، شرح حال و سطح خطر تعیین شود.
سونوگرافیهای بارداری به ترتیب چه هستند؟
در بارداری بدون عارضه، مسیر معمول میتواند شامل سونوگرافی اولیه در صورت نیاز، بررسی سهماهه اول در ۱۱ تا ۱۴ هفته، آنومالی اسکن در ۱۸ تا ۲۲ هفته و در صورت اندیکاسیون، سونوگرافی رشد در سهماهه سوم باشد. داپلر، اکوکاردیوگرافی جنین، بررسی طول دهانه رحم و سونوگرافیهای سریال برای همه لازم نیستند.
جدول هفتههای بارداری و زمان سونوگرافیها
| زمان تقریبی |
نوع سونوگرافی |
هدف اصلی |
آیا برای همه لازم است؟ |
| حدود ۵ تا ۸ هفته |
سونوگرافی اولیه یا Viability/Dating Scan |
محل بارداری، ضربان قلب، سن بارداری، تعداد جنین |
بسته به شرایط |
| ۱۱ تا ۱۴ هفته |
سونوگرافی سهماهه اول و در صورت تجویز NT |
سن دقیق، تعداد جنین، NT و بررسی اولیه ساختارها |
طبق نظر پزشک و ضوابط ایران |
| ۱۸ تا ۲۲ هفته |
آنومالی اسکن یا Anatomy Scan |
بررسی دقیق اندامها و ساختار جنین |
از مهمترین بررسیهای بارداری |
| حدود ۲۰ تا ۲۴ هفته |
اکوکاردیوگرافی جنین |
بررسی تخصصی قلب |
فقط در صورت اندیکاسیون |
| حدود ۳۲ تا ۳۶ هفته |
سونوگرافی رشد و سلامت جنین |
رشد، جفت، مایع آمنیوتیک، وضعیت قرارگیری جنین |
در صورت نیاز یا بر اساس برنامه مراقبتی |
| هر زمان لازم |
داپلر، سرویکس، BPP و سونوگرافی سریال |
بررسی مشکلات خاص |
فقط با اندیکاسیون |
۱. سونوگرافی اولیه بارداری؛ معمولاً هفته ۵ تا ۸
در اوایل بارداری ممکن است پزشک سونوگرافی ترانسواژینال (Transvaginal Ultrasound) یا شکمی را درخواست کند. هدف اصلی، تأیید قرار گرفتن بارداری داخل رحم، بررسی کیسه بارداری و در زمان مناسب مشاهده جنین و فعالیت قلبی است. این بررسی در صورت درد، خونریزی، سابقه بارداری خارج رحم، بارداری با روشهای کمکباروری یا نامشخص بودن تاریخ آخرین قاعدگی اهمیت بیشتری دارد.
در سهماهه اول، سن بارداری با طول سریـنشیمنگاهی جنین یا CRL برآورد میشود و از تعیین سن در سهماهه سوم دقیقتر است. اگر تاریخ قاعدگی نامطمئن باشد، Dating Scan زودهنگام به تعیین تاریخ تقریبی زایمان کمک میکند.
۲. سونوگرافی سهماهه اول و NT؛ حدود هفته ۱۱ تا ۱۴
یکی از مهمترین زمانهای سونوگرافی بارداری، بازه ۱۱ هفته تا ۱۴ هفته است. در این زمان میتوان زنده بودن جنین، سن بارداری، تعداد جنینها، نوع جفت در بارداری چندقلویی و برخی ناهنجاریهای عمده را بررسی کرد.
NT یا Nuchal Translucency به ضخامت فضای شفاف پشت گردن جنین گفته میشود. افزایش NT میتواند با افزایش احتمال برخی اختلالات کروموزومی و بعضی ناهنجاریهای ساختاری، از جمله مشکلات قلبی، همراه باشد؛ اما NT به تنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمیکند. نتیجه باید در کنار سن مادر، شرح حال و در صورت تجویز، آزمایشهای غربالگری تفسیر شود.
در سونوگرافی غربالگری اول چه چیزهایی مشخص میشود؟
بسته به هدف درخواست و کیفیت بررسی، مواردی مانند سن بارداری، ضربان قلب، تعداد جنینها، CRL، NT، استخوان بینی در برخی پروتکلها، وضعیت اولیه جمجمه، اندامها، شکم و جفت ارزیابی میشود. طبیعی بودن این سونوگرافی همه ناهنجاریها را رد نمیکند؛ بسیاری از جزئیات در هفتههای بعد بهتر دیده میشوند.
آیا در سونوگرافی غربالگری اول جنسیت مشخص میشود؟
در حدود ۱۲ تا ۱۴ هفته گاهی میتوان حدس اولیهای درباره جنسیت زد، اما دقت آن به سن دقیق بارداری، وضعیت جنین، کیفیت دستگاه و تجربه بررسیکننده وابسته است و نباید آن را قطعی تلقی کرد. برای تعیین جنسیت با سونوگرافی، معمولاً بررسی سهماهه دوم و بهویژه حوالی آنومالی اسکن قابل اعتمادتر است. وضعیت جنین نیز میتواند مانع مشاهده مناسب شود.
۳. سونوگرافی آنومالی؛ مهمترین بررسی ساختاری در هفته ۱۸ تا ۲۲
آنومالی اسکن (Anomaly Scan یا Anatomy Scan) بررسی دقیق ساختارهای جنین است و معمولاً در سهماهه دوم انجام میشود. در این سونوگرافی مغز و جمجمه، صورت، ستون فقرات، قلب، قفسه سینه، معده، کلیهها، مثانه، دیواره شکم، اندامها، بند ناف، جفت و مقدار مایع آمنیوتیک بررسی میشوند و اندازههایی مانند دور سر، دور شکم و طول استخوان ران ثبت میشود.
هیچ سونوگرافی نمیتواند صددرصد همه ناهنجاریها را تشخیص دهد. برخی مشکلات دیرتر ظاهر میشوند یا به دلیل وضعیت جنین و محدودیت تصویربرداری دیده نمیشوند. اگر بررسی کامل نباشد، ممکن است تکرار سونوگرافی یا ارجاع تخصصی لازم شود.
سونوگرافی آنومالی کجا انجام میشود؟
آنومالی بهتر است در مرکز تصویربرداری یا مرکز تخصصی دارای مجوز، دستگاه مناسب و پزشک یا فرد آموزشدیده در سونوگرافی جنین انجام شود. در یافتههای مشکوک، ارجاع به متخصص طب مادر و جنین (Maternal-Fetal Medicine/Perinatology) یا مرکز تصویربرداری پیشرفته اهمیت دارد.
۴. اکوکاردیوگرافی جنین؛ برای همه ضروری نیست
اکوکاردیوگرافی جنین (Fetal Echocardiography) یک بررسی تخصصی قلب است و با آنومالی اسکن معمولی تفاوت دارد. معمولاً در حدود هفته ۱۸ تا ۲۴ و در صورت وجود دلیل پزشکی درخواست میشود؛ برای مثال سابقه نقص مادرزادی قلب، یافته مشکوک در آنومالی، برخی بیماریهای مادر، بعضی داروها یا شرایط ژنتیکی. زمان دقیق بر اساس علت ارجاع تعیین میشود.
۵. سونوگرافی طول دهانه رحم
سونوگرافی اندازهگیری طول سرویکس یا Cervical Length بیشتر برای ارزیابی خطر زایمان زودرس به کار میرود. در زنانی با سابقه زایمان زودرس، جراحی دهانه رحم یا یافتههای خاص، پزشک ممکن است اندازهگیری ترانسواژینال طول سرویکس را در سهماهه دوم یا به شکل سریال درخواست کند. این بررسی برای همه بارداریها روتین نیست.
۶. سونوگرافی رشد در سهماهه سوم؛ حدود هفته ۳۲ تا ۳۶ در صورت نیاز
در سهماهه سوم، سونوگرافی Growth Scan میتواند وزن تخمینی جنین، روند رشد، مقدار مایع آمنیوتیک، محل جفت و وضعیت قرارگیری جنین را بررسی کند. زمان مناسب آن بسته به هدف بررسی متفاوت است و معمولاً در بازه ۳۲ تا ۳۶ هفته انتخاب میشود.
سونوگرافی رشد سهماهه سوم برای همه بارداریهای تکقلویی کمخطر الزاماً روتین نیست. اگر اندازه رحم با سن بارداری هماهنگ نباشد، مادر دیابت یا فشارخون داشته باشد، حرکات جنین کاهش یابد، سابقه اختلال رشد وجود داشته باشد یا پزشک به کوچک یا بزرگ بودن جنین شک کند، اهمیت این بررسی بیشتر میشود.
۷. سونوگرافی داپلر در بارداری چه زمانی لازم میشود؟
داپلر (Doppler Ultrasound) جریان خون در عروق مشخص، مانند شریان نافی، عروق مغزی جنین یا عروق رحمی را ارزیابی میکند. این روش برای همه مادران لازم نیست و بیشتر در مواردی مانند محدودیت رشد جنین (Fetal Growth Restriction)، بعضی اختلالات فشارخون بارداری، مشکلات جفت یا بارداریهای پرخطر به کار میرود. نتیجه داپلر میتواند در برنامه پایش و زمان زایمان مؤثر باشد.
سونوگرافیهای بارداری چندتاست؟
پاسخ کوتاه این است: عدد ثابتی وجود ندارد. سازمانهای معتبر بر انجام سونوگرافی مناسب در نیمه اول بارداری و بررسی ساختاری جنین تأکید دارند، اما تعداد کل سونوگرافیها بر اساس خطر بارداری تعیین میشود. اسکنهای مکرر صرفاً برای عکس یا فیلم یادگاری توصیه نمیشوند؛ سونوگرافی باید با هدف پزشکی و کمترین زمان و توان لازم انجام شود.
بنابراین اگر فردی بپرسد «سونوگرافیهای بارداری چندتاست؟»، پاسخ صحیح پزشکی این نیست که برای همه مادران مثلاً چهار یا پنج سونوگرافی الزامی است. تعداد بررسیها باید شخصیسازی شود.
سونوگرافی غربالگری در چند هفته و چند ماهگی انجام میشود؟
اگر پزشک بر اساس شرایط فردی و مقررات ایران غربالگری سهماهه اول را تجویز کند، سونوگرافی NT معمولاً در بازه ۱۱ تا ۱۴ هفته انجام میشود؛ یعنی تقریباً در اواخر ماه سوم بارداری.
بررسی ساختاری یا آنومالی اسکن نیز معمولاً بین هفتههای ۱۸ تا ۲۲، یعنی تقریباً در ماه پنجم، انجام میشود. این دو بررسی هدف یکسانی ندارند.
به همین دلیل برای پاسخ دقیق به سؤال «سونوگرافیهای بارداری در چه هفتههایی انجام میشود؟» بهتر است به هفته بارداری توجه شود، نه صرفاً ماه بارداری.
آزمایش و سونوگرافیهای بارداری مکمل هم هستند
سونوگرافی نمیتواند جای آزمایشهای دوران بارداری را بگیرد. آزمایشهایی مانند شمارش سلولهای خونی، گروه خونی و Rh، قند خون، بررسی عفونتهای مهم و سایر آزمایشهای توصیهشده بر اساس شرایط مادر، اطلاعاتی میدهند که در سونوگرافی قابل مشاهده نیست.
در مقابل، آزمایش خون ساختار جنین، محل جفت یا رشد را نشان نمیدهد. مراقبت بارداری ترکیبی از ویزیت، آزمایش و تصویربرداری ضروری است.
هزینه سونوگرافیهای بارداری چقدر است؟
هزینه سونوگرافیهای بارداری به نوع سونوگرافی، تعرفه سال، دولتی یا خصوصی بودن مرکز، شهر، پوشش بیمه، تکقلویی یا چندقلویی بودن بارداری و نیاز به داپلر یا بررسی تخصصی بستگی دارد.
NT، آنومالی اسکن، اکو قلب جنین و داپلر تعرفه و پیچیدگی یکسانی ندارند. به همین دلیل قیمت ثابت قابل اتکا نیست. قبل از مراجعه، نوع دقیق سونوگرافی و پوشش بیمه را از مرکز بپرسید.
در ایران، پوشش بیمهای برخی خدمات مرتبط با غربالگری و تصویربرداری جنین نیز به ضوابط قانونی، نسخه پزشک و شرایط بیمه بستگی دارد؛ بنابراین بهتر است قبل از انجام خدمت، وضعیت پوشش بیمهای همان بررسی مشخص شود.
آیا سونوگرافی سهبعدی و چهاربعدی در بارداری لازم است؟
سونوگرافی سهبعدی (3D Ultrasound) و چهاربعدی (4D Ultrasound) برای بیشتر بارداریها جزو بررسیهای روتین ضروری محسوب نمیشوند. گاهی پزشک برای مشاهده بهتر یک ساختار یا بررسی تکمیلی یافتهای خاص از این روشها استفاده میکند.
انجام سونوگرافی صرفاً برای تهیه عکس یا فیلم یادگاری از جنین، بدون هدف پزشکی، توصیه نمیشود. سونوگرافی دوبعدی استاندارد در بسیاری از موارد اطلاعات تشخیصی اصلی مورد نیاز پزشک را فراهم میکند.
چه زمانی نباید منتظر نوبت سونوگرافی معمول بمانیم؟
اگر در دوران بارداری خونریزی قابل توجه، درد شدید یا یکطرفه شکم، غش یا سرگیجه شدید، کاهش واضح حرکات جنین پس از زمانی که حرکات منظم شدهاند، خروج مایع، انقباضات زودرس یا علائم شدید فشارخون مانند سردرد مداوم و اختلال دید ایجاد شد، مراجعه فوری پزشکی مهمتر از منتظر ماندن برای سونوگرافی برنامهریزیشده است.
در این شرایط ممکن است علاوه بر سونوگرافی به معاینه، آزمایش، پایش ضربان قلب جنین یا اقدامات دیگری نیاز باشد.
جمعبندی؛ مهمترین سونوگرافیهای بارداری چه زمانی انجام میشوند؟
مهمترین سونوگرافیهای بارداری بر اساس شرایط میتوانند شامل بررسی اولیه، سونوگرافی ۱۱ تا ۱۴ هفته، آنومالی اسکن ۱۸ تا ۲۲ هفته و در صورت نیاز سونوگرافی رشد سهماهه سوم باشند. اکوکاردیوگرافی، داپلر، طول سرویکس و بررسیهای سریال فقط در صورت اندیکاسیون انجام میشوند. برای زمانبندی، هفته و روز بارداری از «ماه بارداری» دقیقتر است.
اگر پزشک برای شما سونوگرافی تجویز کرده و رفتوآمد دشوار است، میتوانید برای بررسی امکان انجام سونوگرافی بارداری در منزل و مناسب بودن این خدمت برای نوع درخواست با مرکز تماس بگیرید. بررسیهای تخصصی مانند NT، آنومالی و اکو قلب جنین ممکن است به تجهیزات و مرکز تخصصی نیاز داشته باشند و باید مطابق نظر پزشک انجام شوند.
پرسشهای متداول
مهمترین سونوگرافیهای بارداری کداماند؟
بررسی سن و زنده بودن جنین در صورت نیاز، سونوگرافی سهماهه اول، آنومالی اسکن و در شرایط خاص سونوگرافی رشد از مهمترین موارد هستند.
بهترین زمان تعیین جنسیت با سونوگرافی چه موقع است؟
از حدود سهماهه دوم دقت بیشتر میشود و معمولاً در حوالی آنومالی اسکن امکان مشاهده بهتر است؛ با این حال وضعیت جنین تعیینکننده است.
آیا سونوگرافی سهبعدی و چهاربعدی لازم است؟
برای بیشتر بارداریها، 3D و 4D جزء بررسیهای روتین ضروری نیستند. گاهی برای روشنتر شدن یک یافته ساختاری کاربرد تکمیلی دارند، اما انجام آنها صرفاً برای تصویر یادگاری ضرورت پزشکی ندارد.
آیا سونوگرافی برای جنین ضرر دارد؟
سونوگرافی تشخیصی از پرتو یونیزان استفاده نمیکند و در کاربرد پزشکی استاندارد ایمن در نظر گرفته میشود. با این حال باید توسط فرد آموزشدیده، برای دلیل پزشکی و با کمترین زمان و توان لازم انجام شود.
منابع معتبر
خدمات پاراکلینیکی
فرم ارسال نظر