اگر پزشک برای شما فصد خون تجویز کرده است، احتمالاً اولین سؤال این است که فصد خون چگونه انجام میشود، چند سیسی خون گرفته میشود و قبل از آن چه آزمایشی لازم است؟
آنچه در پزشکی امروز به آن فصد درمانی، خونگیری درمانی یا Therapeutic Phlebotomy / Venesection گفته میشود، خارج کردن کنترلشده مقدار مشخصی خون از ورید است. این کار ممکن است در بیماریهایی مانند هموکروماتوز (Hemochromatosis) یا پلیسیتمی ورا (Polycythemia Vera) و در بعضی شرایط خاص دیگر، با تشخیص پزشک انجام شود. فصد درمانی با خونگیری خودسرانه برای «پاکسازی خون»، «سمزدایی» یا صرفاً مشاهده یک عدد بالای هموگلوبین تفاوت دارد.
در فصد درمانی، ابتدا دستور پزشک، آزمایشهای خون و وضعیت عمومی بیمار بررسی میشود. سپس فرد آموزشدیده با رعایت اصول استریل، یک مسیر وریدی مناسب ایجاد میکند و مقدار تعیینشدهای خون را داخل کیسه مخصوص جمعآوری میکند. در طول کار و مدتی پس از آن، فشار خون و حال عمومی بیمار تحت نظر است. حجم خون و دفعات فصد برای همه یکسان نیست و باید براساس علت بیماری، CBC، هموگلوبین، هماتوکریت و تحمل بیمار تعیین شود.
فصد خون چیست و چرا انجام میشود؟
در فصد پزشکی مقدار کنترلشدهای از خون و در نتیجه گلبولهای قرمز از گردش خون خارج میشود.
هدف درمان بسته به بیماری متفاوت است. در هموکروماتوز، مقدار زیادی از آهن بدن در گلبولهای قرمز قرار دارد؛ بنابراین خارج کردن منظم خون به کاهش ذخایر اضافی آهن کمک میکند. در پلیسیتمی ورا (PV) افزایش گلبولهای قرمز باعث بالا رفتن هماتوکریت میشود و کنترل آن یکی از بخشهای مهم کاهش خطر عوارض ترومبوتیک است.
مطالعه تصادفی CYTO-PV نشان داد در بیماران مبتلا به پلیسیتمی ورا، کنترل هماتوکریت در سطح کمتر از ۴۵ درصد با میزان پایینتری از مرگ قلبیعروقی و ترومبوز عمده نسبت به هدف ۴۵ تا ۵۰ درصد همراه بوده است. البته عدد ۴۵ درصد هدف درمانی رایج در PV است و نباید آن را به همه افرادی که هماتوکریت بالا دارند تعمیم داد.
شرایط فصد خون چیست؟
شرایط انجام فصد خون به علت تجویز آن بستگی دارد. نمیتوان برای همه بیماران یک نسخه واحد تعریف کرد، اما پیش از شروع معمولاً چند موضوع اصلی بررسی میشود:
| مورد قابل بررسی |
چرا اهمیت دارد؟ |
| تجویز و تشخیص پزشک |
فصد باید برای یک اندیکاسیون مشخص و با هدف درمانی معلوم انجام شود. |
| CBC و هموگلوبین (Hb) |
احتمال کمخونی یا افت بیش از حد هموگلوبین را مشخص میکند. |
| هماتوکریت (Hct) |
بهویژه در پلیسیتمی و اریتروسیتوز برای تعیین وضعیت و هدف درمان اهمیت دارد. |
| Ferritin و Transferrin Saturation |
در هموکروماتوز برای ارزیابی و پیگیری میزان ذخایر آهن اهمیت دارند. |
| فشار خون و علائم حیاتی |
کاهش حجم خون ممکن است در افراد مستعد موجب سرگیجه یا افت فشار شود. |
| وضعیت آب بدن |
کمآبی احتمال احساس ضعف و سرگیجه را بیشتر میکند و دسترسی وریدی را دشوارتر میسازد. |
| داروهای مصرفی |
داروهای فشار خون، ضدانعقادها و سایر داروهای مهم باید به فرد درمانگر اعلام شوند. |
| سابقه غش یا واکنش هنگام خونگیری |
ممکن است به پایش بیشتر یا تغییر برنامه درمان نیاز باشد. |
در هموکروماتوز، راهنمای EASL توصیه میکند هموگلوبین در جلسات فصد پایش شود و مقدار و فاصله جلسات متناسب با نتیجه آزمایش و تحمل بیمار تنظیم شود.
آزمایش قبل از فصد خون چیست؟ CBC، هموگلوبین و هماتوکریت
یکی از مهمترین پرسشها این است که آیا قبل از فصد خون آزمایش لازم است؟
در فصد درمانی پاسخ اغلب بله است؛ اما نوع و زمان آزمایش براساس بیماری و پروتکل پزشک تعیین میشود.
۱. آزمایش CBC
Complete Blood Count یا CBC اطلاعات مهمی درباره سلولهای خون میدهد. برای تصمیمگیری درباره فصد، معمولاً مواردی مانند:
- هموگلوبین یا Hemoglobin – Hb
- هماتوکریت یا Hematocrit – Hct
- تعداد گلبولهای قرمز یا RBC
- پلاکتها یا Platelets
- گلبولهای سفید یا WBC
قابل بررسی هستند.
در مراکز تخصصی، پایش CBC و هموگلوبین بخش مهمی از پیگیری بیماران تحت فصد درمانی محسوب میشود.
هموگلوبین قبل از فصد چرا مهم است؟
فصد مقدار قابل توجهی گلبول قرمز از بدن خارج میکند. اگر هموگلوبین فرد از قبل پایین باشد، ادامه خونگیری ممکن است خطر کمخونی و علائمی مثل ضعف، سردرد، تنگی نفس یا سرگیجه را بیشتر کند.
برای نمونه، راهنمای EASL در درمان هموکروماتوز توصیه کرده است اگر Hb به کمتر از ۱۲ g/dL برسد، فاصله یا حجم فصد متناسب با شرایط بیمار کاهش داده شود و اگر Hb کمتر از ۱۱ g/dL باشد، فصد متوقف و بیمار مجدداً ارزیابی شود. این اعداد مربوط به مدیریت هموکروماتوز هستند و نباید بهعنوان یک حد ثابت برای تمام بیماریها و تمام بیماران استفاده شوند.
۲. هماتوکریت یا HCT
هماتوکریت نشان میدهد چه درصدی از حجم خون از گلبولهای قرمز تشکیل شده است.
این عدد در بیمارانی که به علت پلیسیتمی ورا یا بعضی انواع اریتروسیتوز (Erythrocytosis) تحت درمان هستند اهمیت ویژهای دارد. در PV معمولاً هدف درمان نگهداشتن Hct زیر ۴۵ درصد است، اما تعداد و فاصله جلسات باید براساس دستور متخصص تنظیم شود.
صرف بالا بودن HCT مجوز انجام خودسرانه فصد نیست. ابتدا باید مشخص شود افزایش آن واقعاً ناشی از افزایش توده گلبول قرمز است یا عواملی مانند کمآبی، بیماری زمینهای، هیپوکسی یا سایر علل در آن نقش دارند.
۳. Ferritin و Transferrin Saturation
اگر هدف فصد، درمان هموکروماتوز یا اضافهبار آهن (Iron Overload) باشد، فقط CBC کافی نیست.
دو شاخص مهم عبارتاند از:
فریتین (Ferritin): برآوردی از ذخایر آهن بدن است، هرچند التهاب و بعضی بیماریها نیز میتوانند آن را بالا ببرند.
Transferrin Saturation یا TSAT: میزان اشباع ترانسفرین از آهن را نشان میدهد.
راهنمای EASL برای هموکروماتوز، فریتین را یکی از شاخصهای اصلی تعیین و پایش درمان میداند و هدف درمانی را در مرحله تخلیه ذخایر آهن معمولاً حدود ۵۰ میکروگرم در لیتر و در مرحله نگهدارنده حدود ۵۰ تا ۱۰۰ میکروگرم در لیتر در نظر میگیرد. این اهداف باید توسط پزشک برای بیمار تفسیر شوند.
آمادگی قبل از فصد خون؛ چه بخوریم و آیا باید ناشتا باشیم؟
آیا فصد خون باید ناشتا انجام شود؟
در حالت معمول خیر.
برخلاف برخی آزمایشهای خون، برای فصد درمانی معمولاً توصیه میشود فرد قبل از مراجعه غذا و مایعات کافی مصرف کرده باشد؛ مگر اینکه پزشک به دلیل آزمایش، بیماری یا اقدام دیگری دستور متفاوتی داده باشد.
یک صبحانه یا وعده معمول و سبک میتواند احتمال ضعف ناشی از گرسنگی را کمتر کند.
قبل از فصد چقدر آب بخوریم؟
هیدراته بودن یکی از مهمترین نکات آمادگی است.
University Hospitals Sussex توصیه میکند پیش از فصد مایعات کافی مصرف شود؛ در راهنمای بیماران این مرکز حتی شروع آبرسانی از چند ساعت پیش از جلسه پیشنهاد شده است.
قرار نیست حجم بسیار زیادی آب را یکباره بنوشید. هدف این است که با کمآبی وارد جلسه نشوید.
اگر به دلیل نارسایی قلبی، بیماری کلیوی یا مشکل دیگری محدودیت مصرف مایعات دارید، مقدار آب باید مطابق دستور پزشک خودتان باشد.
روزهای خیلی گرم چه کنیم؟
گرما، تعریق و فعالیت بدنی میتوانند باعث کمآبی شوند. اگر مدت زیادی در گرما بودهاید، تعریق قابل توجه داشتهاید یا احساس تشنگی شدید، ضعف و سرگیجه میکنید، این موضوع را قبل از شروع فصد با پرستار یا پزشک مطرح کنید.
انجام فصد زمانی که بیمار کمآب است میتواند تحمل خونگیری را دشوارتر کند. توصیههای مراکز تخصصی نیز بر اجتناب از کمآبی پیش از Venesection تأکید دارند.
ورزش قبل از فصد چطور؟
فعالیت سبک معمولاً مشکل خاصی ایجاد نمیکند و حتی در بعضی پروتکلها کمی پیادهروی برای کمک به جریان خون پیشنهاد شده است؛ اما ورزش سنگین، تعریق شدید و فعالیتی که باعث کمآبی یا خستگی شود انتخاب مناسبی پیش از فصد نیست. بعد از فصد نیز بهتر است ورزش شدید و کار بدنی سنگین تا حدود ۲۴ ساعت انجام نشود.
داروها را قبل از فصد قطع کنیم؟
هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید.
قبل از فصد درباره تمام داروها، بهخصوص:
- داروهای فشار خون
- وارفارین (Warfarin)
- داروهای ضدانعقاد
- داروهای ضدپلاکت
- داروهای قلبی
- مکمل آهن
به پزشک یا پرستار اطلاع دهید.
در بعضی بیماران، پزشک ممکن است زمان مصرف برخی داروهای فشار خون را تغییر دهد یا در مصرفکنندگان داروهای رقیقکننده خون مدت بیشتری محل ورود سوزن را از نظر خونریزی تحت نظر بگیرد. تصمیم باید فردی و پزشکی باشد، نه خودسرانه.
نحوه انجام فصد خون چگونه است؟
روش انجام فصد خون درمانی از نظر کلی شبیه اهدای خون است، اما هدف، حجم، دفعات و پایش آن براساس بیماری فرد تعیین میشود.
روند معمول به این شکل است:
- بررسی دستور پزشک و آزمایشها
پیش از شروع، علت انجام فصد، حجم تعیینشده و آزمایشهای اخیر بیمار بررسی میشود.
- ارزیابی وضعیت بیمار
فشار خون، نبض و وضعیت عمومی بررسی میشود و درباره سابقه سرگیجه، غش هنگام خونگیری، داروها و مشکلات قبلی سؤال میشود.
- قرار گرفتن در وضعیت مناسب
بیمار معمولاً در وضعیت نشسته متمایل به عقب یا خوابیده قرار میگیرد تا در صورت بروز سرگیجه احتمال افتادن وجود نداشته باشد.
- انتخاب رگ و ضدعفونی پوست
فرد آموزشدیده یک ورید مناسب، معمولاً در ناحیه بازو، انتخاب و پوست را طبق اصول کنترل عفونت ضدعفونی میکند.
- برقراری مسیر وریدی
براساس تجهیزات و پروتکل مرکز ممکن است از سوزن مخصوص خونگیری یا Cannula/آنژیوکت استفاده شود. سپس خون وارد کیسه مخصوص فصد میشود.
UCLH توضیح میدهد که در Venesection، پرستار پس از آمادهسازی ورید و ضدعفونی پوست، با Needle یا Cannula مسیر مناسب ایجاد کرده و خون را داخل کیسه جمعآوری میکند؛ در برخی سیستمها میزان خون با وزن کردن کیسه کنترل میشود.
- جمعآوری مقدار تجویزشده خون
فرد درمانگر جریان خون و وضعیت بیمار را تحت نظر دارد و در صورت سرگیجه، ضعف، تعریق، تهوع یا افت فشار اقدام متناسب انجام میشود.
- پایان خونگیری و مراقبت اولیه
پس از رسیدن به حجم مورد نظر، مسیر وریدی خارج شده، روی محل فشار داده میشود و پانسمان مناسب قرار میگیرد. سپس بیمار مدتی استراحت میکند و وضعیت عمومی و فشار خون او مجدداً بررسی میشود.
فصد خون با آنژیوکت و کیسه فصد چگونه انجام میشود؟
یکی از عباراتی که زیاد جستوجو میشود «آموزش فصد خون با آنژیوکت» است. از نظر ایمنی، آموزش اینترنتی نباید جای آموزش بالینی و صلاحیت حرفهای را بگیرد.
آنژیوکت یا IV Cannula فقط وسیله ایجاد دسترسی به ورید است. انتخاب رگ، نوع وسیله، مدیریت جریان، تشخیص نفوذ مایع یا خون به بافت، کنترل خونریزی، برخورد با واکنش وازوواگال و تصمیم درباره توقف خونگیری همگی نیازمند دانش و تجربه بالینی هستند.
به همین علت، آموزش گامبهگام وارد کردن آنژیوکت برای انجام فصد توسط خود بیمار یا فرد فاقد صلاحیت، روش ایمنی محسوب نمیشود.
چرا فصد خون با آنژیوکت باید توسط فرد آموزشدیده انجام شود؟
زیرا حتی یک اقدام ظاهراً ساده میتواند با مشکلاتی مانند:
- غش یا Vasovagal Syncope
- افت فشار خون
- خونریزی طولانی از محل ورود سوزن
- هماتوم و کبودی
- ایجاد مسیر نامناسب و آسیب بافتی
- آلودگی و عفونت
- خارج کردن حجم نامناسب خون
همراه شود.
در راهنماهای بیمارستانی نیز فصد درمانی توسط پرستار یا متخصص بهداشت و درمان آموزشدیده انجام و بیمار در طول کار تحت نظر قرار میگیرد.
فصد خون چند سیسی است؟
حجم فصد برای همه افراد یکسان نیست.
در هموکروماتوز، راهنمای EASL معمولاً حجم حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیلیتر را در هر جلسه مطرح میکند که براساس وزن، وضعیت پزشکی و تحمل بیمار قابل تعدیل است.
در بعضی مراکز درمانی نیز حجم معمول فصد در بزرگسالان حدود ۴۵۰ میلیلیتر است؛ با این حال، پروتکلهای بالینی ممکن است حجمهایی از حدود ۲۰۰ تا ۴۵۰ میلیلیتر یا مقادیر دیگری را براساس وضعیت بیمار در نظر بگیرند.
بنابراین پاسخ سؤال «فصد خون چند سیسی است؟» یک عدد ثابت نیست.
سن، وزن، علت فصد، بیماری قلبی یا زمینهای، فشار خون، هموگلوبین، دفعات قبلی و تحمل بیمار میتوانند در تصمیم پزشک نقش داشته باشند.
فصد خون چقدر طول میکشد؟
خود مرحله جمعآوری خون در یک فصد بدون مشکل، در بسیاری از مراکز حدود ۱۵ دقیقه طول میکشد.
اما زمان کل بیشتر است؛ زیرا قبل از شروع باید وضعیت بیمار بررسی شود و پس از پایان نیز مدتی برای استراحت و کنترل فشار خون در نظر گرفته میشود. در راهنمای University Hospitals Sussex، حضور کلی بیمار در واحد درمان ممکن است حدود یک ساعت باشد و حدود ۲۰ دقیقه استراحت پس از خونگیری نیز توصیه شده است.
در فصد در منزل نیز باید برای ارزیابی اولیه، آمادهسازی تجهیزات و پایش بعد از خونگیری زمان کافی در نظر گرفته شود؛ بنابراین صرفاً نباید زمان خروج خون را معیار قرار داد.
چه کسانی نباید بدون بررسی پزشک فصد خون انجام دهند؟
فصد درمانی نباید بر پایه احساس «غلظت خون» یا صرفاً یک آزمایش قدیمی انجام شود.
ارزیابی دقیقتر بهخصوص در این شرایط اهمیت دارد:
- هموگلوبین پایین یا سابقه کمخونی
- فشار خون پایین یا سابقه غش
- کمآبی واضح
- تب یا بیماری حاد
- خونریزی فعال
- مصرف داروهای ضدانعقاد
- بیماری قلبی یا شرایط پزشکی مهم
- سابقه تحمل نکردن فصدهای قبلی
- نامشخص بودن علت افزایش Hb یا Hct
حتی در بیماریهایی که فصد درمانی توصیه شده است، تعداد و حجم جلسات باید براساس آزمایشهای دورهای تنظیم شود. راهنماهای EASL نیز بر پایش هموگلوبین و فریتین و جلوگیری از خونگیری بیش از حد تأکید دارند.
فصد خون در منزل چگونه انجام میشود؟
در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی، دستور پزشک و مناسب بودن وضعیت بیمار، برخی خدمات درمانی و پرستاری را میتوان در منزل ارائه کرد؛ اما فصد در منزل نباید بهمعنای خونگیری بدون ارزیابی و صرفاً به درخواست بیمار باشد.
در چارچوب مقررات مراقبت در منزل ایران، «مرکز مشاوره و ارائه مراقبتهای پرستاری در منزل» باید دارای مجوز باشد و خدمات مراقبتی ـ درمانی را در حیطه وظایف حرفهای و با هماهنگی پزشک معالج ارائه کند. در آییننامه وزارت بهداشت، برای مراجعه مستقیم بیمار یا خانواده به مرکز نیز همراه داشتن دستور پزشک معالج پیشبینی شده است.
اگر در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی، فصد برای بیمار تجویز شده باشد، میتوان درباره امکان دریافت خدمات فصد خون در منزل از مراکز دارای مجوز و تحت نظر پزشک اقدام کرد.
مراحل فصد خون در منزل؛ از رزرو تا پایان
مرحله اول: بررسی درخواست
هنگام رزرو بهتر است مشخص شود:
- فصد توسط چه پزشکی تجویز شده است؟
- علت فصد چیست؟
- آخرین CBC مربوط به چه تاریخی است؟
- Hb و Hct چقدر بودهاند؟
- پزشک چه حجمی را تجویز کرده است؟
- آیا بیمار سابقه فصد دارد؟
مرحله دوم: بررسی آزمایش و شرایط بیمار
در صورت قدیمی بودن نتایج، تغییر وضعیت بیمار یا نامشخص بودن مقدار مورد نیاز، ممکن است قبل از اعزام نیاز به هماهنگی با پزشک یا انجام آزمایش جدید باشد.
مرحله سوم: اعزام فرد واجد صلاحیت
فرد اعزامی باید مشخصات و هویت حرفهای مشخص داشته باشد و خدمت از طریق مجموعهای انجام شود که مسئولیت و نظارت درمانی آن روشن باشد.
آییننامه مراکز مراقبت در منزل وزارت بهداشت بر بهکارگیری افراد واجد شرایط، نظارت مسئول فنی، پرونده بیمار و معرفی کارکنان اعزامی تأکید دارد.
مرحله چهارم: همراه داشتن تجهیزات مناسب
بسته به پروتکل، تجهیزات میتواند شامل ست و کیسه مخصوص جمعآوری خون، وسایل استریل دسترسی وریدی، دستکش، مواد ضدعفونیکننده، وسایل پانسمان و تجهیزات کنترل علائم حیاتی باشد.
مرحله پنجم: کنترل علائم حیاتی
فشار خون، نبض و حال عمومی بیمار پیش از شروع بررسی میشود.
مرحله ششم: انجام فصد طبق دستور
مقدار خون تعیینشده بهصورت کنترلشده در کیسه فصد جمعآوری میشود و بیمار طی این مدت تحت نظر قرار دارد.
مرحله هفتم: مراقبت بعد از فصد
پس از پایان، محل خونگیری پانسمان شده و بیمار برای مدتی استراحت میکند. فشار خون و علائم بیمار باید مناسب باشد تا فرآیند پایانیافته تلقی شود.
چه زمانی فصد خون در منزل انتخاب مناسبی نیست؟
محیط منزل جایگزین اورژانس یا مرکز مجهز بیمارستانی نیست.
اگر بیمار دچار علائم ناپایدار یا مشکلی باشد که نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد، ابتدا باید محل مناسب درمان مشخص شود. همچنین اولین جلسه فصد در بعضی بیماران پرخطر ممکن است با نظر پزشک در محیطی با امکانات پایش بیشتر انجام شود.
وجود درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش، اختلال ناگهانی تکلم یا حرکت اندامها، خونریزی کنترلنشده یا بدحالی شدید دلیل مناسبی برای رزرو یک فصد روتین در منزل نیست و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.
چکلیست ایمنی قبل از رزرو فصد خون در منزل
پیش از رزرو میتوانید این موارد را بررسی کنید:
- دستور یا توصیه مشخص پزشک برای فصد وجود دارد.
- علت فصد مشخص است؛ مثلاًPV ، هموکروماتوز یا تشخیص دیگری که پزشک تعیین کرده است.
- آخرینCBC ،Hb و Hct در دسترس است.
- در صورت بیماری مرتبط با آهن، نتایج Ferritin و سایر آزمایشهای درخواستشده در دسترس است.
- حجم خون مورد نظر یا هدف درمان از سوی پزشک مشخص شده است.
- تمام داروهای بیمار، بهویژه داروهای فشار خون و رقیقکننده خون، اعلام شدهاند.
- سابقه غش، افت فشار یا مشکل در جلسات قبلی اعلام شده است.
- بیمار دچار کمآبی، تب یا بیماری حاد جدید نیست.
- خدمت توسط مرکز دارای مجوز و فرد واجد صلاحیت ارائه میشود.
- کنترل فشار خون و پایش بیمار قبل و بعد از فصد در برنامه خدمت وجود دارد.
- درباره نحوه تماس با مرکز در صورت بروز مشکل بعد از خدمت اطلاع دارید.
بعد از فصد خون چه کار کنیم؟
بیشتر افراد پس از فصد بدون مشکل جدی به فعالیت روزانه بازمیگردند، اما چند ساعت اول اهمیت بیشتری دارد.
مایعات بیشتری بنوشید
پس از خارج شدن خون، بدن باید بخش مایع حجم ازدسترفته را جبران کند. مصرف مایعات کافی، در افرادی که محدودیت پزشکی برای نوشیدن ندارند، توصیه میشود.
کمی استراحت کنید
بلافاصله بلند شدن و راه رفتن در فردی که احساس سرگیجه دارد مناسب نیست. در راهنماهای بیمارستانی حداقل مدتی استراحت پس از Venesection در نظر گرفته میشود.
ورزش سنگین را به تعویق بیندازید
فعالیت بدنی شدید، ورزش سنگین و بلند کردن اجسام سنگین بهتر است تا حدود ۲۴ ساعت به تعویق بیفتد. همچنین بهتر است با دستی که فصد از آن انجام شده اجسام سنگین حمل نشود.
الکل مصرف نکنید
الکل میتواند کمآبی را تشدید کند. University Hospitals Sussex توصیه میکند در روز قبل و روز فصد از مصرف الکل اجتناب شود.
محل ورود سوزن را بررسی کنید
کبودی مختصر ممکن است رخ دهد. اگر خونریزی دوباره شروع شد، باید مستقیماً روی محل فشار وارد شود. ادامهدار بودن خونریزی نیازمند بررسی پزشکی است.
عوارض احتمالی فصد خون
فصد درمانی در بیمار مناسب و تحت نظارت معمولاً قابل تحمل است، اما بدون عارضه نیست.
عوارض احتمالی شامل:
- سبکی سر
- سرگیجه
- غش
- افت فشار
- خستگی موقت
- کبودی
- خونریزی محل ورود سوزن
- کمخونی در صورت فصد بیش از حد یا بسیار مکرر
است.
اگر فصدها مرتب انجام میشوند، آزمایش دورهای اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مقدار مناسب خونگیری باید با پاسخ بدن بیمار هماهنگ شود.
آیا هر کسی که «غلظت خون» دارد باید فصد کند؟
خیر.
«غلظت خون» در گفتوگوی روزمره معمولاً به بالا بودن هموگلوبین یا هماتوکریت گفته میشود، اما افزایش این اعداد علتهای مختلفی دارد.
برای مثال، پلیسیتمی ورا یک بیماری مشخص خونی است و درمان آن میتواند شامل فصد برای کنترل Hct باشد؛ در مقابل، افزایش هماتوکریت در شرایط دیگر الزاماً همان درمان را ندارد.
به همین دلیل بهتر است به جای تصمیم براساس یک عدد، علت افزایش Hb/Hct توسط پزشک مشخص شود. راهنمای British Society for Haematology نیز مدیریت PV را از اریتروسیتوزهای ثانویه تفکیک میکند.
پرسشهای متداول درباره نحوه انجام فصد خون
آیا قبل از فصد خون باید ناشتا باشیم؟
معمولاً خیر. در بسیاری از راهنماهای Venesection توصیه شده پیش از فصد غذا و مایعات کافی مصرف شود، مگر اینکه پزشک به دلیل شرایط دیگری دستور ناشتایی داده باشد.
قبل از فصد خون چه آزمایشی بدهیم؟
CBC شامل Hb و Hct از مهمترین آزمایشهاست. در هموکروماتوز،Ferritin و گاهی Transferrin Saturation نیز برای مدیریت درمان اهمیت دارند. نوع آزمایش باید براساس تشخیص پزشک مشخص شود.
فصد خون چند سیسی است؟
در بسیاری از بزرگسالان حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیلیتر مطرح میشود، اما حجم فصد میتواند کمتر باشد و باید متناسب با بیماری، وزن، هموگلوبین، وضعیت قلبی ـ عروقی و تحمل بیمار توسط پزشک مشخص شود.
فصد خون چند دقیقه طول میکشد؟
جمعآوری خون در یک جلسه بدون مشکل ممکن است حدود ۱۵ دقیقه طول بکشد، اما با ارزیابی قبل و استراحت و پایش بعد از آن، زمان کل میتواند حدود ۴۵ تا ۶۰ دقیقه یا بیشتر باشد.
آیا فصد خون با آنژیوکت امکانپذیر است؟
بله، در برخی پروتکلها از Cannula یا آنژیوکت و در برخی از سوزن و ست مخصوص خونگیری استفاده میشود. انتخاب وسیله باید توسط فرد آموزشدیده و براساس پروتکل مرکز انجام شود.
آیا میتوان فصد خون با آنژیوکت را در خانه خودمان انجام دهیم؟
خیر؛ داشتن آنژیوکت و کیسه فصد به معنی ایمن بودن کار نیست. ایجاد دسترسی وریدی، تعیین حجم مناسب، رعایت استریلیتی و برخورد با افت فشار، خونریزی یا غش نیازمند مهارت بالینی است.
آیا فصد خون در منزل ایمن است؟
برای بیمار انتخابشده، با دستور پزشک و از طریق مرکز و نیروی واجد صلاحیت میتواند در چارچوب خدمات مراقبت در منزل انجام شود. در ایران نیز مقررات وزارت بهداشت، ارائه خدمات پرستاری در منزل را در قالب مراکز دارای مجوز، پرونده بیمار، نظارت فنی و هماهنگی با پزشک معالج تعریف کرده است.
قبل از رزرو فصد خون در منزل چه اطلاعاتی آماده کنیم؟
برای اینکه پیش از اعزام مشخص شود آیا بیمار شرایط مناسب دارد، بهتر است هنگام تماس این اطلاعات در دسترس باشد:
دستور پزشک، علت تجویز فصد، آخرین CBC، مقدار Hb وHct ، حجم تجویزی، داروهای بیمار، سن، بیماریهای زمینهای و سابقه فصد قبلی.
اگر آزمایش اخیر ندارید یا مشخص نیست چه مقدار خون باید گرفته شود، بهتر است ابتدا ارزیابی پزشکی انجام شود؛ تعیین حجم فصد نباید به حدس بیمار یا فرد ارائهدهنده خدمت واگذار شود.
قبل از رزرو فصد خون در منزل، اطلاعات پزشکی خود را آماده کنید و برای بررسی شرایط بیمار با کیان مدز تماس بگیرید؛ کادر درمانی ما راهنماییهای لازم را برای دریافت ایمن خدمات در منزل در اختیار شما قرار میدهد.
برای بررسی امکان انجام فصد خون در منزل، میتوانید هنگام رزرو آخرین CBC و دستور پزشک را ارائه دهید تا پیش از اعزام، شرایط بیمار و نیاز به آزمایش یا هماهنگی پزشکی بررسی شود. این کار کمک میکند خدمت با حجم مشخص، تجهیزات مناسب و برنامه پایش قبل و بعد از فصد انجام شود.
جمعبندی
نحوه انجام فصد خون در پزشکی امروز یک فرآیند کنترلشده است: ابتدا تشخیص و دستور پزشک بررسی میشود، آزمایشهایی مانند CBC، هموگلوبین و هماتوکریت ارزیابی میشوند، بیمار باید تا حد مناسب هیدراته باشد و سپس مقدار تعیینشدهای خون با تجهیزات مناسب از ورید خارج میشود.
حجم رایج در بعضی بیماریها حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیلیتر است، اما هیچ عدد ثابتی برای تمام بیماران وجود ندارد. مقدار خون، فاصله جلسات و حتی امکان انجام فصد باید متناسب با علت بیماری و نتایج آزمایش تعیین شود.
اگر فصد قرار است در منزل انجام شود، مهمترین معیارها وجود دستور پزشک، بررسی آزمایش، انتخاب بیمار مناسب، استفاده از نیروی واجد صلاحیت، تجهیزات استریل، پایش علائم حیاتی و مراقبت پس از خونگیری هستند. مقررات مراقبت در منزل وزارت بهداشت نیز بر ارائه خدمات از طریق مراکز دارای مجوز و با ساختار نظارتی مشخص تأکید دارد.
منابع علمی و پزشکی
- راهنمای تشخیص، اهداف فریتین، حجم و فواصل فصد و پایش هموگلوبین (Journal of Hepatology)
- مطالعه CYTO-PV درباره کنترل هماتوکریت (PubMed)
- راهنمای تخصصی مدیریت پلیسیتمی ورا و اریتروسیتوزهای ثانویه (BSH)
- اطلاعات بیمار درباره آمادگی، غذا و مایعات، مدت فصد، عوارض، مراقبت و پایش آزمایشها (UHS Sussex)
- توضیح بالینی نحوه Venesection با Needle یا Cannula و کیسه مخصوص جمعآوری خون (UCL Hospitals NHS Trust)
- معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی شیراز (Darman)
خدمات پاراکلینیکی
فرم ارسال نظر