سونوگرافی کلیه، مثانه و مجاری ادراری یکی از پرکاربردترین روشهای تصویربرداری برای بررسی دستگاه ادراری است. این بررسی میتواند اطلاعات مهمی درباره اندازه و ساختمان کلیهها، وجود سنگ یا کیست، اتساع سیستم جمعکننده ادرار، وضعیت مثانه، حجم ادرار باقیمانده پس از تخلیه و در مردان، وضعیت پروستات فراهم کند.
این روش با استفاده از امواج صوتی یا Ultrasound Waves انجام میشود و برخلاف رادیوگرافی و سیتیاسکن، از اشعه یونیزان استفاده نمیکند. به همین دلیل در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی، در گروههای مختلف از جمله کودکان و زنان باردار نیز کاربرد گستردهای دارد.
اما سونوگرافی پاسخ همه مشکلات دستگاه ادراری نیست. برای مثال، ممکن است بعضی سنگهای حالب یا ضایعات کوچک در سونوگرافی دیده نشوند و پزشک بر اساس علائم بیمار به آزمایش، سیتیاسکن یا بررسیهای تکمیلی نیاز داشته باشد.
سونوگرافی کلیه و مجاری ادراری چیست؟
سونوگرافی دستگاه ادراری که با نامهای Renal Ultrasound، Kidney Ultrasound یا Urinary Tract Ultrasound نیز شناخته میشود، معمولاً کلیهها و مثانه را بررسی میکند و در صورت نیاز قسمتهایی از حالبها، حجم ادرار باقیمانده و پروستات نیز ارزیابی میشوند.
در این روش، پزشک یا فرد آموزشدیده پروب سونوگرافی یا Transducer را همراه با ژل مخصوص روی پوست شکم، پهلوها و ناحیه لگن حرکت میدهد. امواج صوتی پس از برخورد با بافتها بازتاب پیدا میکنند و دستگاه از این بازتابها تصویر ایجاد میکند.
سونوگرافی کلیه و مثانه معمولاً بدون تزریق ماده حاجب و بدون بیهوشی انجام میشود و در اغلب موارد بررسی دردناکی نیست.
سونوگرافی کلیه برای چیست؟
پزشک ممکن است سونوگرافی کلیه و مجاری ادراری را برای بررسی علائم یا شرایط مختلف درخواست کند؛ از جمله:
- درد پهلو یا ناحیه کلیه
- شک به سنگ کلیه یا سنگ مثانه
- وجود خون در ادرار یا Hematuria
- عفونتهای مکرر ادراری
- کاهش یا اختلال جریان ادرار
- احساس تخلیه ناقص مثانه
- احتباس ادراری یا Urinary Retention
- بررسی انسداد مسیر خروج ادرار
- ارزیابی هیدرونفروز یا Hydronephrosis
- بررسی کیستها یا بعضی تودههای کلیوی
- بررسی اندازه و ساختمان کلیهها
- پیگیری برخی بیماریهای شناختهشده کلیوی یا ادراری
- ارزیابی مثانه و حجم ادرار باقیمانده بعد از ادرار کردن
- بررسی بزرگی پروستات در مردان، در صورت درخواست پزشک
وجود یک یافته در سونوگرافی بهتنهایی تشخیص نهایی بیماری نیست و نتیجه باید در کنار علائم، معاینه، آزمایش ادرار، آزمایش خون و سایر بررسیهای بیمار تفسیر شود.
در سونوگرافی کلیه و مثانه چه چیزهایی بررسی میشود؟
گزارش سونوگرافی ممکن است بسته به علت درخواست شامل موارد زیر باشد:
| بخش مورد بررسی |
یافتههای قابل ارزیابی |
| کلیهها |
اندازه، محل، شکل، ضخامت بافت، کیست، بعضی تودهها، سنگ و هیدرونفروز |
| سیستم جمعکننده ادرار |
گشادشدگی لگنچه و کالیسها و شواهد احتمالی انسداد |
| حالبها |
بخشهایی از حالب، بهخصوص در صورت اتساع یا نزدیک مثانه |
| مثانه |
حجم، شکل، دیواره، سنگ، برخی تودهها و رسوبات |
| پس از دفع ادرار |
حجم ادرار باقیمانده یا Post-Void Residual |
| پروستات در مردان |
اندازه و حجم تقریبی پروستات در سونوگرافی شکمی |
یک نکته مهم این است که تمام طول حالبها همیشه با سونوگرافی قابل مشاهده نیست. گاز روده، وضعیت بدن و محل سنگ میتوانند دید سونوگرافی را محدود کنند.
آمادگی سونوگرافی کلیه و مثانه چگونه است؟
برای سونوگرافی کلیه بهتنهایی ممکن است آمادگی خاصی لازم نباشد، اما زمانی که مثانه و قسمتهای پایینی دستگاه ادراری نیز باید بررسی شوند، معمولاً لازم است مثانه به اندازه کافی پر باشد.
اغلب از بیمار خواسته میشود پیش از مراجعه چند لیوان آب بنوشد و تا زمان انجام بخش اول سونوگرافی ادرار نکند. مقدار مایعات و فاصله زمانی نوشیدن آب ممکن است در مراکز تصویربرداری متفاوت باشد؛ بنابراین دستور مرکز یا پزشک خود را در اولویت قرار دهید.
مثانه نباید آنقدر پر شود که درد شدید یا ناتوانی در کنترل ادرار ایجاد کند. هدف معمولاً داشتن یک Comfortably Full Bladder یا مثانه نسبتاً پر و قابل تحمل است.
اگر بیماری قلبی، نارسایی کلیه یا محدودیت مصرف مایعات دارید، بدون هماهنگی با پزشک حجم زیادی آب مصرف نکنید.
آیا برای سونوگرافی کلیه باید ناشتا باشیم؟
برای سونوگرافی ساده کلیه و مثانه، ناشتایی همیشه ضروری نیست. اما اگر همزمان سونوگرافی کامل شکم، کبد، کیسه صفرا یا پانکراس درخواست شده باشد، ممکن است مرکز تصویربرداری از شما بخواهد چند ساعت ناشتا باشید.
بنابراین بهتر است نوع دقیق سونوگرافی نوشتهشده در درخواست پزشک را بررسی کنید و دستور آمادهسازی مرکز را دنبال کنید.
برای سونوگرافی کلیه مثانه باید پر باشد؟
اگر قرار است مثانه، قسمت انتهایی حالبها، پروستات یا ادرار باقیمانده پس از تخلیه بررسی شود، معمولاً پاسخ بله است.
پر بودن مناسب مثانه چند فایده دارد:
- شکل و دیواره مثانه بهتر دیده میشود.
- حجم مثانه قابل اندازهگیری میشود.
- مشاهده قسمتهای انتهایی حالب آسانتر میشود.
- بررسی پروستات از روی شکم بهتر انجام میشود.
- امکان مقایسه حجم مثانه قبل و بعد از ادرار کردن فراهم میشود.
در بعضی بررسیها ابتدا تصاویر با مثانه پر گرفته میشوند، سپس از بیمار خواسته میشود ادرار کند و دوباره مثانه سونوگرافی میشود.
این مرحله برای اندازهگیری ادرار باقیمانده پس از تخلیه یا Post-Void Residual Volume – PVR اهمیت دارد.
سونوگرافی سنگ کلیه چقدر دقیق است؟
سونوگرافی یکی از روشهای مهم برای بررسی سنگ کلیه است و میتواند بسیاری از سنگهای داخل کلیه، اتساع کلیه و علائم انسداد مسیر ادرار را نشان دهد. مزیت مهم آن نیز عدم استفاده از اشعه است.
بااینحال، طبیعی بودن سونوگرافی وجود سنگ را در همه بیماران بهطور قطعی رد نمیکند. بهخصوص سنگهای کوچک یا بعضی سنگهای داخل حالب ممکن است دیده نشوند.
در فردی که با درد شدید و ناگهانی پهلو و شک به سنگ حالب مراجعه میکند، پزشک ممکن است با توجه به وضعیت بالینی درخواست CT بدون تزریق ماده حاجب یا Non-Contrast CT کند؛ زیرا CT برای تشخیص و تعیین محل بسیاری از سنگهای دستگاه ادراری حساستر است. در زنان باردار و کودکان، انتخاب روش تصویربرداری با توجه ویژه به کاهش مواجهه با اشعه انجام میشود و سونوگرافی نقش مهمی دارد.
سونوگرافی مثانه چه اطلاعاتی میدهد؟
در Bladder Ultrasound یا سونوگرافی مثانه، مواردی مانند شکل و حجم مثانه، ضخامت و ظاهر دیواره، وجود احتمالی سنگ، رسوبات، برخی تودهها و میزان ادرار باقیمانده بررسی میشود.
افزایش ضخامت دیواره مثانه میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و بهتنهایی نشاندهنده یک بیماری مشخص نیست. پر یا خالی بودن مثانه نیز روی ظاهر و اندازهگیری دیواره اثر دارد.
همچنین اگر در سونوگرافی توده یا یافته مشکوکی گزارش شود، ممکن است برای تشخیص دقیقتر بررسیهایی مانند سیستوسکوپی، CT، MRI یا آزمایشهای دیگر لازم باشد. سونوگرافی بهتنهایی نمیتواند خوشخیم یا بدخیم بودن همه ضایعات مثانه را مشخص کند.
سونوگرافی کلیه و مثانه و پروستات
در مردانی که علائمی مانند کاهش قدرت جریان ادرار، تأخیر در شروع ادرار، قطرهقطره آمدن ادرار، تکرر ادرار یا احساس تخلیه ناقص دارند، ممکن است پزشک سونوگرافی کلیه، مثانه و پروستات درخواست کند.
در سونوگرافی شکمی میتوان حجم تقریبی پروستات و مقدار ادرار باقیمانده پس از دفع را ارزیابی کرد. این اطلاعات در بررسی بزرگی خوشخیم پروستات یا Benign Prostatic Hyperplasia – BPH مفید هستند.
اما سونوگرافی شکمی پروستات با Transrectal Ultrasound – TRUS یکسان نیست. در سونوگرافی ترانسرکتال، پروب از راه مقعد در نزدیکی پروستات قرار میگیرد و تصاویر دقیقتری از بافت پروستات به دست میآید. این روش در شرایط خاص و گاهی برای هدایت نمونهبرداری استفاده میشود.
تفسیر سونوگرافی کلیه چگونه انجام میشود؟
در گزارش سونوگرافی کلیه ممکن است با اصطلاحاتی روبهرو شوید که بدون آشنایی پزشکی نگرانکننده به نظر برسند. مهمترین موارد عبارتاند از:
Renal Size: اندازه کلیهها با سن، قد و شرایط فرد ارتباط دارد و اختلاف جزئی بین دو کلیه لزوماً غیرطبیعی نیست.
Echogenicity: میزان بازتاب امواج از بافت کلیه است. افزایش اکوژنیسیته میتواند در برخی بیماریهای پارانشیم کلیه دیده شود، اما باید همراه با عملکرد کلیه و آزمایشهای خون بررسی شود.
Renal Stone یا Calculus: سنگ مشاهدهشده در کلیه. اندازه، تعداد و محل آن در تصمیمگیری درمانی اهمیت دارد.
Hydronephrosis: به اتساع سیستم جمعکننده ادرار گفته میشود. این یافته میتواند در اثر انسداد، سنگ یا علل دیگر ایجاد شود و شدت آن اهمیت دارد.
Renal Cyst: کیست کلیه یافته نسبتاً شایعی است. بسیاری از کیستهای ساده خوشخیماند؛ اما کیستهای پیچیده ممکن است به بررسی تکمیلی نیاز داشته باشند.
Post-Void Residual یا PVR: میزان ادراری است که بعد از ادرار کردن در مثانه باقی میماند. تفسیر آن باید با حجم اولیه مثانه، سن، علائم بیمار و کیفیت تخلیه همان نوبت انجام شود و یک عدد منفرد بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست.
به همین دلیل، بهتر است نتیجه سونوگرافی توسط پزشک درخواستکننده یا متخصص مرتبط تفسیر شود و تصمیم درمانی فقط بر اساس متن گزارش گرفته نشود.
آیا سونوگرافی مجاری ادراری عارضه دارد؟
سونوگرافی تشخیصی معمول از امواج صوتی استفاده میکند و اشعه ایکس ندارد. این روش غیرتهاجمی است و عارضه شناختهشدهای ناشی از پرتوی یونیزان ندارد.
بیشترین ناراحتی بیمار معمولاً به فشار پروب روی پهلو یا پایین شکم، بهخصوص در صورت وجود درد یا پر بودن مثانه، مربوط است. پس از انجام سونوگرافی نیز معمولاً میتوان فعالیتهای روزمره را بدون محدودیت ادامه داد.
سونوگرافی کلیه چه چیزهایی را نمیتواند مشخص کند؟
با وجود ارزش تشخیصی بالا، سونوگرافی محدودیتهایی دارد.
گاز روده، چاقی، محل قرارگیری عضو و کیفیت دستگاه میتوانند دید تصاویر را کاهش دهند. تمام سنگهای حالب قابل مشاهده نیستند و سونوگرافی نمیتواند عملکرد کلیه را فقط از روی ظاهر آن بهطور کامل ارزیابی کند.
همچنین طبیعی بودن سونوگرافی به این معنی نیست که تمام بیماریهای کلیه و دستگاه ادراری رد شدهاند.
برای مثال، بررسی عملکرد کلیه ممکن است به آزمایشهایی مانند Creatinine و eGFR نیاز داشته باشد و برخی بیماریها نیز به CT، MRI، سیستوسکوپی یا اسکن هستهای احتیاج دارند.
چه علائمی نیاز به بررسی سریع پزشکی دارند؟
اگر مشکلات ادراری همراه یکی از موارد زیر هستند، صرفاً منتظر نوبت معمول سونوگرافی نمانید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید:
- تب و لرز همراه درد پهلو
- درد شدید و غیرقابل کنترل کلیه یا پهلو
- کاهش واضح یا قطع ادرار
- ناتوانی در تخلیه ادرار با وجود احساس شدید پر بودن مثانه
- خون واضح و قابل توجه در ادرار
- استفراغ مداوم همراه درد پهلو
- درد کلیه در فردی که تنها یک کلیه دارد
- بدحال شدن عمومی بیمار
سنگ مسدودکننده همراه عفونت، برای مثال، میتواند یک وضعیت جدی اورولوژیک باشد و نیاز به ارزیابی فوری دارد.
سونوگرافی کلیه و مثانه در منزل
برای سالمندان، بیماران کمتوان، افراد دارای محدودیت حرکتی یا بیمارانی که انتقال آنها به مرکز تصویربرداری دشوار است، در برخی شرایط امکان انجام سونوگرافی پرتابل در منزل یا Portable Ultrasound وجود دارد.
پیش از هماهنگی باید نوع دقیق سونوگرافی و درخواست پزشک مشخص شود؛ زیرا همه بررسیها را نمیتوان با یک پروتکل یکسان انجام داد. اگر اندازهگیری مثانه قبل و بعد از ادرار یا بررسی پروستات درخواست شده باشد، آمادگی بیمار نیز باید از قبل برنامهریزی شود.
برای هماهنگی سونوگرافی کلیه، مثانه و مجاری ادراری در منزل میتوانید پیش از اعزام، درخواست پزشک و علائم بیمار را با مرکز خدمات درمانی در میان بگذارید تا مشخص شود چه آمادگی و چه نوع بررسی لازم است.
سوالات متداول
سونوگرافی کلیه و مثانه چقدر طول میکشد؟
سونوگرافی معمولاً بررسی کوتاهی است و بسیاری از سونوگرافیها در حدود ۳۰ دقیقه تکمیل میشوند؛ اما زمان دقیق به نوع بررسی و یافتههای بیمار بستگی دارد.
آیا قبل از سونوگرافی کلیه میتوان ادرار کرد؟
اگر فقط کلیهها بررسی شوند ممکن است محدودیتی وجود نداشته باشد، اما اگر مثانه، پروستات یا ادرار باقیمانده نیز باید ارزیابی شود، معمولاً باید تا گرفتن تصاویر اولیه مثانه را پر نگه دارید.
اگر مثانه خیلی پر شد چه کار کنیم؟
اگر فشار مثانه قابل تحمل نیست، موضوع را به مسئول مرکز اطلاع دهید. گاهی اجازه داده میشود مقدار کمی ادرار تخلیه شود. خودسرانه مثانه را کامل تخلیه نکنید؛ زیرا ممکن است تصویربرداری نیازمند تکرار باشد.
آیا سونوگرافی سنگ کلیه همه سنگها را نشان میدهد؟
خیر. سونوگرافی میتواند بسیاری از سنگهای کلیوی و علائم انسداد را تشخیص دهد، اما حساسیت آن برای تمام سنگها، بهخصوص بعضی سنگهای حالب، کامل نیست. در شرایط مناسب ممکن است CT بدون کنتراست لازم باشد.
هیدرونفروز در سونوگرافی یعنی چه؟
هیدرونفروز به گشاد شدن سیستم جمعکننده ادرار در کلیه گفته میشود. این یافته میتواند در اثر انسداد مسیر ادرار، سنگ و علل متعدد دیگر ایجاد شود. وجود هیدرونفروز بهتنهایی علت آن را مشخص نمیکند.
آیا وجود کیست کلیه خطرناک است؟
بسیاری از کیستهای ساده کلیه خوشخیم هستند و تنها به پیگیری متناسب با شرایط بیمار نیاز دارند. اگر ویژگیهای کیست ساده نباشد، پزشک ممکن است تصویربرداری تکمیلی درخواست کند.
جمعبندی
سونوگرافی کلیه و مثانه یک روش ایمن، بدون اشعه و بسیار کاربردی برای بررسی بسیاری از مشکلات دستگاه ادراری است. سنگ کلیه، هیدرونفروز، کیستهای کلیوی، وضعیت مثانه، احتباس ادرار و حجم پروستات از جمله مواردی هستند که ممکن است با این روش بررسی شوند.
برای سونوگرافی کلیه و مجاری ادراری که شامل مثانه است، معمولاً لازم است مثانه در زمان شروع بررسی به اندازه کافی پر باشد. بااینحال، آمادگی دقیق به نوع درخواست پزشکی و پروتکل مرکز تصویربرداری بستگی دارد.
مهمتر از همه اینکه گزارش سونوگرافی باید در کنار علائم بیمار، سابقه پزشکی و نتایج آزمایشها تفسیر شود. اگر درد شدید، تب و لرز، قطع ادرار یا خون واضح در ادرار دارید، ارزیابی پزشکی را صرفاً به زمان انجام سونوگرافی موکول نکنید.
منابع علمی معتبر
- Renal Ultrasound – RadiologyInfo
- EAU Guidelines on Urolithiasis
- ACR – Acute Onset Flank Pain / Urolithiasis
- NIDDK – Urinary Tract Imaging
- Prostate Ultrasound – RadiologyInfo
فرم ارسال نظر