اگر هنگام خرید واکسن آنفولانزا با اصطلاحهای دوظرفیتی (Bivalent)، سهظرفیتی (Trivalent) و چهارظرفیتی (Quadrivalent) روبهرو شدهاید، ممکن است تصور کنید هرچه تعداد «ظرفیت» بیشتر باشد، واکسن قویتر و بهتر است. اما این برداشت همیشه درست نیست.
در فصل آنفولانزای ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نیمکره شمالی، از جمله ایران، ترکیب سهظرفیتی مطابق توصیه سازمان جهانی بهداشت (WHO) انتخاب استاندارد و بهروز محسوب میشود. دلیل اصلی این تغییر، شناسایی نشدن ویروس آنفولانزای B از دودمان B/Yamagata از مارس ۲۰۲۰ تاکنون است. بنابراین وجود جزء چهارم در واکسن چهارظرفیتی، در شرایط فعلی الزاماً به معنای محافظت بیشتر نیست.
«ظرفیت» در واکسن آنفولانزا یعنی چه؟
ظرفیت یا Valency نشان میدهد واکسن برای ایجاد ایمنی علیه چند سویه یا دودمان مشخص از ویروس آنفولانزا طراحی شده است؛ نه اینکه واکسن چند برابر قویتر باشد.
واکسنهای فصلی آنفولانزا معمولاً برای مقابله با ویروسهایی ساخته میشوند که انتظار میرود در فصل پیش رو بیشترین گردش را داشته باشند. از آنجا که ویروس آنفولانزا مرتب تغییر میکند، ترکیب واکسن نیز هر سال بازبینی میشود.
| نوع واکسن |
ترکیب معمول |
وضعیت امروزی |
|
دوظرفیتی
(Bivalent)
|
دو سویه ویروس |
بیشتر اهمیت تاریخی دارد و واکسن استاندارد فصلی فعلی نیست |
|
سهظرفیتی
(Trivalent)
|
A(H1N1)
+ A(H3N2)
+ B/Victoria |
ترکیب استاندارد توصیهشده فعلی |
|
چهارظرفیتی
(Quadrivalent)
|
سه جزء بالا +
B/Yamagata |
در برخی کشورها ممکن است هنوز وجود داشته باشد، اما جزء Yamagata دیگر ضروری شناخته نمیشود |
واکسن دوظرفیتی آنفولانزا چیست؟
واکسن دوظرفیتی یا Bivalent بخشی از تاریخ تکامل واکسن آنفولانزا است. نخستین واکسن دوظرفیتی در دهه ۱۹۴۰ برای ایجاد ایمنی علیه یک ویروس آنفولانزای A و یک ویروس آنفولانزای B ساخته شد.
با افزایش شناخت دانشمندان از انواع ویروسهای در گردش، واکسنهای فصلی بهتدریج به شکل سهظرفیتی و سپس چهارظرفیتی توسعه یافتند.
بنابراین اگر امروز درباره «واکسن دوظرفیتی آنفولانزای فصلی» صحبت میشود، باید توجه داشت که دوظرفیتی، فرمول رایج و استاندارد واکسن فصلی آنفولانزای فعلی نیست و نباید آن را صرفاً بر اساس تعداد اجزا با واکسنهای جدید مقایسه کرد.
واکسن سهظرفیتی آنفولانزا چیست؟
واکسن سهظرفیتی یا Trivalent Influenza Vaccine علیه سه گروه اصلی ویروس آنفولانزا ایمنی ایجاد میکند:
- آنفولانزای A(H1N1) pdm09
- آنفولانزای A(H3N2)
- آنفولانزای B از دودمان Victoria یا B/Victoria
برای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نیمکره شمالی، WHO بار دیگر تولید واکسن سهظرفیتی را توصیه کرده است. سویههای دقیق مورد استفاده نیز هر سال بر اساس اطلاعات شبکه جهانی پایش آنفولانزا بهروزرسانی میشوند.
این نکته بسیار مهم است: جدید بودن ترکیب واکسن برای فصل جاری معمولاً مهمتر از سه یا چهارظرفیتی بودن آن است.
واکسن چهارظرفیتی آنفولانزا چیست؟
واکسن چهارظرفیتی یا Quadrivalent Influenza Vaccine زمانی طراحی شد که دو دودمان مهم ویروس آنفولانزای B یعنی B/Victoria و B/Yamagata بهطور همزمان در جهان گردش داشتند.
این واکسن معمولاً چهار جزء داشت:
- A(H1N1)
- A(H3N2)
- B/Victoria
- B/Yamagata
در آن زمان، اضافه کردن دومین ویروس B مزیت منطقی داشت، زیرا پیشبینی اینکه در یک فصل کدام دودمان B غالب خواهد بود همیشه آسان نبود.
اما شرایط تغییر کرده است.
تفاوت واکسن ۳ و ۴ ظرفیتی آنفولانزا چیست؟
مهمترین تفاوت واکسن ۳ و ۴ ظرفیتی فقط در یک جزء است: واکسن چهارظرفیتی علاوه بر سه جزء موجود در واکسن سهظرفیتی، آنتیژن مربوط به B/Yamagata را نیز دارد.
مشکل اینجاست که در نظام پایش جهانی، ویروس طبیعی B/Yamagata از مارس ۲۰۲۰ تاکنون شناسایی نشده است. به همین دلیل WHO از سال ۲۰۲۳ اعلام کرده که وجود این آنتیژن در واکسنهای فصلی دیگر توجیه کافی ندارد و کشورها به سمت واکسن سهظرفیتی حرکت کردهاند.
در نتیجه، در شرایط فعلی چهار جزء داشتن به معنای محافظت مؤثرتر از سه جزء نیست.
سهظرفیتی بهتر است یا چهارظرفیتی؟
اگر سؤال شما این است که سه ظرفیتی بهتر است یا چهار ظرفیتی؟ پاسخ برای فصل فعلی این است:
واکسن سهظرفیتی بهروز که برای فصل جاری تولید شده و مجوز معتبر دارد، انتخاب کاملاً مناسب و مطابق توصیههای جدید جهانی است.
در گذشته، هنگامی که B/Yamagata و B/Victoria هر دو در گردش بودند، چهارظرفیتی پوشش گستردهتری ایجاد میکرد. اما امروز که Yamagata سالهاست در پایش جهانی دیده نشده، انتظار نمیرود واکسن چهارظرفیتی صرفاً به دلیل داشتن جزء چهارم محافظت بالاتری ایجاد کند.
البته اگر یک واکسن چهارظرفیتی دارای مجوز، تاریخ مصرف معتبر و ترکیب مناسب فصل جاری در دسترس باشد، صرف چهارظرفیتی بودن آن به معنای نامناسب یا خطرناک بودن واکسن نیست. موضوع این است که جزء چهارم فعلاً مزیت ضروری و اثباتشدهای ایجاد نمیکند.
برای خرید واکسن آنفولانزا به چه چیزهایی توجه کنیم؟
به جای تمرکز صرف بر عبارت «سهظرفیتی یا چهارظرفیتی»، این موارد اهمیت بیشتری دارند:
- واکسن مخصوص فصل جاری آنفولانزا باشد.
- از زنجیره رسمی دارویی و داروخانه معتبر تهیه شود.
- شرایط زنجیره سرد آن رعایت شده باشد.
- تاریخ انقضا و اصالت آن بررسی شود.
- واکسن متناسب با سن و شرایط پزشکی فرد انتخاب شود.
- در افراد دارای بیماری زمینهای، سابقه حساسیت شدید یا شرایط خاص پزشکی، نوع واکسن با نظر پزشک مشخص شود.
در ایران نیز در مرداد ۱۴۰۵، معاونت بهداشت وزارت بهداشت بر ضرورت تأمین واکسنهایی تأکید کرده است که سویههای جدید فصل پیش رو را پوشش دهند. بنابراین هنگام انتخاب واکسن، جدید و معتبر بودن فرمولاسیون مهمتر از تبلیغات مربوط به تعداد ظرفیتهاست.
چه کسانی بیشتر به واکسن آنفولانزا نیاز دارند؟
واکسن آنفولانزا بهویژه برای افرادی که احتمال عوارض شدید بیماری در آنها بیشتر است اهمیت دارد؛ از جمله:
- سالمندان
- زنان باردار
- افراد مبتلا به بیماریهای قلبی یا ریوی
- افراد مبتلا به دیابت و برخی بیماریهای مزمن
- افراد دارای ضعف سیستم ایمنی
- کارکنان مراکز درمانی
- افرادی که با بیماران پرخطر زندگی یا کار میکنند
وزارت بهداشت ایران نیز برای فصل واکسیناسیون ۱۴۰۵، کارکنان بهداشت و درمان، مادران باردار و برخی گروههای پرخطر را در گروههای اولویتدار قرار داده است.
اگر برای سالمند، بیمار زمینهای یا فرد کمتوان مراجعه به مرکز درمانی دشوار است، تزریق واکسن در منزل توسط کادر درمانی مجاز میتواند گزینه راحتتری باشد. پیش از تزریق، وضعیت سلامتی، سابقه حساسیت و نوع واکسن باید بررسی شود.
بهترین زمان تزریق واکسن آنفولانزا چه موقع است؟
در ایران معمولاً شهریور و مهر زمان مناسبی برای واکسیناسیون پیش از افزایش گردش ویروس در فصل سرد هستند. حدود دو هفته زمان لازم است تا پاسخ ایمنی مناسب پس از واکسن شکل بگیرد.
اگر این زمان را از دست دادهاید، در بسیاری از موارد واکسیناسیون در ماههای بعد نیز میتواند مفید باشد؛ بهخصوص تا زمانی که ویروس آنفولانزا همچنان در جامعه در گردش است.
آیا واکسن سهظرفیتی عوارض بیشتری دارد؟
خیر. سهظرفیتی بودن به معنای ضعیفتر، قدیمیتر یا پرعارضهتر بودن واکسن نیست.
درد، قرمزی یا تورم محل تزریق، خستگی، سردرد یا تب خفیف از عوارض کوتاهمدت احتمالی واکسنهای تزریقی آنفولانزا هستند و معمولاً طی یک تا دو روز برطرف میشوند.
افرادی که سابقه واکنش آلرژیک شدید به دوز قبلی واکسن یا اجزای آن داشتهاند، یا سابقه پزشکی خاصی مانند سندرم گیلنباره (Guillain-Barré Syndrome) دارند، بهتر است قبل از تزریق با پزشک مشورت کنند.
جمعبندی؛ بالاخره واکسن سهظرفیتی بخریم یا چهارظرفیتی؟
تا چند سال قبل، چهارظرفیتی به دلیل پوشش همزمان B/Victoria و B/Yamagata مزیت مهمی داشت. اما با ناپدید شدن B/Yamagata از گردش طبیعی، این شرایط تغییر کرده است.
برای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷، WHO واکسن سهظرفیتی شامل دو ویروس آنفولانزای A و یک ویروس B/Victoria را توصیه میکند. بنابراین اگر واکسن سهظرفیتی مخصوص فصل جاری و دارای مجوز معتبر در اختیار شماست، نباید صرفاً به تصور اینکه چهارظرفیتی «قویتر» است، واکسیناسیون را به تأخیر بیندازید.
در انتخاب واکسن، فصل تولید، اصالت، شرایط نگهداری، سن، بیماریهای زمینهای و نظر پزشک اهمیت بیشتری از عدد نوشتهشده کنار عبارت «ظرفیتی» دارند.
سؤالات متداول
آیا واکسن چهارظرفیتی از سهظرفیتی قویتر است؟
خیر. تعداد اجزای بیشتر الزاماً به معنای واکسن قویتر نیست. جزء چهارم واکسنهای چهارظرفیتی مربوط به B/Yamagata است که از مارس ۲۰۲۰ در پایش جهانی شناسایی نشده است.
برای سال ۱۴۰۵ واکسن سهظرفیتی بزنیم یا چهارظرفیتی؟
اولویت با واکسن معتبر و بهروز فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ است. توصیه فعلی WHO برای نیمکره شمالی، ترکیب سهظرفیتی است.
آیا واکسن آنفولانزا صددرصد مانع بیماری میشود؟
خیر. هیچ واکسن فصلی آنفولانزا محافظت صددرصد ایجاد نمیکند، اما واکسیناسیون میتواند احتمال ابتلا و بهخصوص خطر بیماری شدید و عوارض آن را کاهش دهد.
آیا باید هر سال واکسن آنفولانزا تزریق شود؟
بله؛ زیرا ترکیب ویروسهای در گردش و همچنین سطح ایمنی بدن در طول زمان تغییر میکند و واکسن آنفولانزا برای هر فصل بازبینی میشود.
منابع
خدمات پاراکلینیکی
فرم ارسال نظر