- ۰۶ شهریور
- توسط: ادمین
پانسمان زخم بستر در منزل؛ آموزش تعویض پانسمان، شستشو و انتخاب پانسمان مناسب
زخم بستر که در پزشکی بیشتر با عنوان زخم فشاری یا آسیب فشاری (Pressure Injury / Pressure Ulcer) شناخته میشود، معمولاً در افرادی ایجاد میشود که مدت زیادی در تخت یا ویلچر قرار دارند و نمیتوانند بهطور مستقل وضعیت بدن خود را تغییر دهند. دنبالچه، باسن، پاشنه پا، قوزک، آرنج و پشت سر از نواحی شایع ایجاد این زخم هستند.
پانسمان زخم بستر در منزل فقط به معنای گذاشتن یک گاز یا چسب روی زخم نیست. برای بهبود زخم باید همزمان فشار از روی محل برداشته شود، زخم بهدرستی ارزیابی و تمیز شود، رطوبت آن کنترل شود، پانسمان متناسب با ترشح و عمق زخم انتخاب شود و وضعیت تغذیه، بیماریهای زمینهای و احتمال عفونت بیمار نیز بررسی شود.
به همین دلیل، بهترین روش پانسمان زخم بستر برای همه بیماران یکسان نیست.
پانسمان زخم بستر چیست؟
پانسمان زخم بستر مجموعه اقداماتی است که برای محافظت از بستر زخم، جذب ترشحات، حفظ رطوبت مناسب، کاهش آسیب به پوست اطراف و فراهم کردن شرایط مناسب برای ترمیم بافت انجام میشود.
پانسمان مناسب نباید زخم را بیش از حد خشک کند و در عین حال نباید اجازه دهد ترشحات برای مدت طولانی روی پوست باقی بمانند و باعث خیساندگی پوست یا Maceration شوند.
نکته مهم این است که پانسمان بهتنهایی نمیتواند زخم بستر را درمان کند. اگر فشار همچنان روی همان ناحیه ادامه داشته باشد، حتی بهترین پانسمانهای نوین نیز ممکن است نتیجه مناسبی ایجاد نکنند.
مراحل زخم بستر و تأثیر آن بر انتخاب پانسمان
انتخاب پانسمان باید بعد از مشخص شدن مرحله و ویژگیهای زخم انجام شود.
| وضعیت زخم | ویژگی کلی | رویکرد معمول |
|---|---|---|
| مرحله ۱ | پوست سالم است اما قرمزی یا تغییر رنگ با فشار محو نمیشود | برداشتن فشار، مراقبت پوست و در صورت نیاز پانسمان محافظ |
| مرحله ۲ | از بین رفتن بخشی از ضخامت پوست و ایجاد زخم سطحی | پانسمان مرطوبکننده درمانی مانند فوم یا برخی هیدروکلوئیدها |
| مرحله ۳ | از بین رفتن تمام ضخامت پوست و مشاهده بافت چربی | کنترل ترشح، بررسی حفره و انتخاب پانسمان تخصصی |
| مرحله ۴ | آسیب عمیق با احتمال مشاهده عضله، تاندون یا استخوان | درمان تخصصی و بررسی عفونت، نکروز و احتمال نیاز به جراحی |
| غیرقابل مرحلهبندی | کف زخم با بافت مرده یا اسکار پوشیده شده است | ارزیابی تخصصی و تصمیم درباره دبریدمان |
| آسیب فشاری عمقی | تغییر رنگ قرمز تیره، بنفش یا خرمایی و آسیب احتمالی بافتهای عمقی | تخلیه فوری فشار و ارزیابی تخصصی |
در زخمهای مرحله ۳ و ۴، زخمهای حفرهدار، تونلدار، دارای بافت سیاه یا زخمهایی که استخوان در آنها قابل مشاهده است، انجام درمان صرفاً بر اساس آموزش اینترنتی مناسب نیست.
وسایل پانسمان زخم بستر در منزل
وسایل دقیق به نوع پانسمان تجویزشده بستگی دارند، اما معمولاً شامل موارد زیر هستند:
- محلول شستشوی استریل مانند نرمال سالین (Normal Saline)
- دستکش تمیز و در صورت نیاز وسایل استریل
- پانسمان اصلی تجویزشده
- گاز استریل برای پاک کردن پوست اطراف یا اقدامات مشخصشده توسط پرستار
- محافظ پوست اطراف زخم یا Barrier Film / Barrier Cream
- چسب یا پانسمان ثانویه مناسب
- کیسه زباله
- خطکش مخصوص اندازهگیری زخم
- دستمال یا زیرانداز تمیز
استفاده از پنبه معمولی روی بستر زخم مناسب نیست، زیرا ممکن است الیاف آن داخل زخم باقی بماند.
آموزش تعویض پانسمان زخم بستر در منزل
اگر نوع پانسمان قبلاً توسط پزشک یا پرستار زخم مشخص شده و خانواده آموزش دیده است، نحوه تعویض پانسمان زخم بستر معمولاً به شکل زیر انجام میشود.
۱. دستها را کاملاً تمیز کنید
قبل از لمس وسایل یا زخم، دستها را با آب و صابون بشویید و خشک کنید. محیط پانسمان نیز باید تمیز باشد.
۲. پانسمان قبلی را بهآرامی بردارید
پانسمان را بدون کشیدن شدید پوست جدا کنید. اگر به زخم چسبیده است، آن را با زور جدا نکنید. بسته به نوع پانسمان ممکن است مرطوب کردن آن با سرم شستشو کمککننده باشد.
هنگام برداشتن پانسمان به مقدار ترشح، رنگ، بو و وجود خون توجه کنید.
۳. زخم را بررسی کنید
قبل از گذاشتن پانسمان جدید، بهتر است موارد زیر بررسی شوند:
- افزایش یا کاهش اندازه زخم
- مقدار و رنگ ترشحات
- قرمزی پوست اطراف
- تورم و گرمی
- ایجاد بافت سیاه یا زرد
- ایجاد حفره یا تونل
- افزایش درد
تغییرات مهم بهتر است ثبت شوند تا روند ترمیم زخم قابل پیگیری باشد.
۴. شستشو و پانسمان زخم بستر را انجام دهید
برای بسیاری از زخمها، نرمال سالین استریل گزینه مناسبی برای شستشو است. شستشو باید بهاندازهای انجام شود که ترشحات و مواد سطحی بدون صدمه زدن به بافت سالم خارج شوند.
از ریختن روتین الکل، آباکسیژنه، بتادین یا مواد ضدعفونیکننده قوی داخل زخم بدون دستور پزشک یا کارشناس زخم خودداری کنید. بعضی از این مواد میتوانند به سلولهای در حال ترمیم آسیب بزنند.
بافت سالم قرمز یا گرانولاسیون نباید با فشار زیاد سابیده شود.
۵. پوست اطراف زخم را خشک و محافظت کنید
خود بستر زخم برای ترمیم به محیط مرطوب کنترلشده نیاز دارد، اما پوست اطراف نباید دائماً خیس باشد.
در بیمارانی که بیاختیاری ادرار یا مدفوع دارند، محافظت از پوست اطراف زخم اهمیت بیشتری پیدا میکند.
۶. پانسمان تجویزشده را قرار دهید
پانسمان باید بدون ایجاد فشار اضافی روی زخم قرار گیرد و بر اساس دستور سازنده یا متخصص زخم ثابت شود.
پر کردن زخمهای عمیق، حفرهها یا تونلها باید توسط فرد آموزشدیده انجام شود. فشرده کردن مقدار زیادی گاز یا پانسمان داخل حفره میتواند به بافت آسیب برساند.
۷. تاریخ تعویض پانسمان را ثبت کنید
ثبت تاریخ، وضعیت زخم و نوع پانسمان کمک میکند روند درمان بهتر ارزیابی شود.
زمان تعویض پانسمان زخم بستر چقدر است؟
یک عدد ثابت برای تمام زخمها وجود ندارد.
زمان تعویض پانسمان زخم بستر به عوامل زیر بستگی دارد:
- نوع پانسمان
- میزان ترشحات
- محل زخم
- وضعیت پوست اطراف
- وجود یا نبود عفونت
- چسبندگی و سلامت پانسمان
پانسمان باید زودتر تعویض شود اگر ترشحات از آن نشت کند، پانسمان جدا یا آلوده شود یا پوست اطراف بیش از حد مرطوب شود.
تعویض بیش از حد پانسمان نیز مطلوب نیست، زیرا ممکن است بستر زخم را سرد کرده و بافت تازه تشکیلشده را تحریک کند.
پانسمان زخم بستر با کامفیل چگونه است؟
کامفیل (Comfeel) یکی از پانسمانهای هیدروکلوئید (Hydrocolloid Dressing) است. برخی مدلهای Comfeel Plus حاوی مواد هیدروکلوئیدی و آلژینات کلسیم هستند و برای ایجاد محیط مرطوب مناسب ترمیم طراحی شدهاند.
پانسمان کامفیل برای زخم بستر معمولاً در زخمهایی با ترشح کم تا متوسط قابل استفاده است.
پس از تماس هیدروکلوئید با ترشحات زخم، بخشی از پانسمان به حالت ژل درمیآید. بنابراین تغییر ظاهر قسمت مرکزی پانسمان همیشه به معنای وجود چرک نیست.
بر اساس مشخصات شرکت سازنده، بعضی مدلهای کامفیل در شرایط مناسب میتوانند تا چند روز و حداکثر حدود ۷ روز باقی بمانند؛ با این حال زمان واقعی تعویض باید بر اساس ترشح زخم و وضعیت پانسمان تعیین شود.
کامفیل برای چه زخمهایی انتخاب مناسبی نیست؟
کامفیل انتخاب اول برای همه زخمهای بستر نیست؛ بهخصوص در موارد زیر باید قبل از استفاده ارزیابی تخصصی انجام شود:
- زخم بسیار پرترشح
- زخم عمیق و حفرهدار
- زخم دارای تونل
- بافت مرده گسترده
- علائم واضح عفونت
- پوست اطراف بسیار مرطوب و آسیبدیده
فوم پانسمان زخم بستر
پانسمان فوم (Foam Dressing) یکی از پرکاربردترین پانسمانهای نوین برای مدیریت ترشحات است.
فومها میتوانند مایع زخم را جذب کرده و در عین حال محیط مناسبی برای ترمیم ایجاد کنند. بعضی فومها دارای لایه سیلیکونی هستند و هنگام برداشتن آسیب کمتری به پوست اطراف وارد میکنند.
فوم ممکن است برای بسیاری از زخمهای مرحله ۲ و برخی زخمهای مرحله ۳ مناسب باشد، اما انتخاب آن باید بر اساس مقدار ترشح و عمق زخم انجام شود.
شواهد علمی فعلی نشان نمیدهد که فوم در تمام بیماران الزاماً از همه پانسمانهای دیگر سریعتر زخم را درمان میکند؛ مزیت اصلی آن در بسیاری از موارد، مدیریت مناسب ترشحات و محافظت از بستر زخم است.
پانسمان زخم بستر با نقره
پانسمان نقره (Silver Dressing) دارای ترکیبات ضدمیکروبی است، اما نباید تصور کرد که هر زخم بستر با پانسمان نقره بهتر درمان میشود.
پانسمانهای ضدمیکروبی زمانی ارزش بیشتری دارند که متخصص زخم بر اساس علائم بالینی احتمال بار میکروبی بالا یا عفونت موضعی را مطرح کند.
استفاده روتین و طولانیمدت از پانسمان نقره برای تمام زخمهای بستر توصیه نمیشود.
در عفونت منتشر، سلولیت یا احتمال عفونت استخوان، پانسمان نقره جایگزین ارزیابی پزشکی و آنتیبیوتیک سیستمیک نمیشود.
پانسمان زخم بستر عمیق چگونه انجام میشود؟
زخمهای عمیق ممکن است علاوه بر قسمت قابل مشاهده، دارای حفره (Cavity)، تونل (Tunneling) یا جداشدگی زیر لبه زخم (Undermining) باشند.
در این شرایط ممکن است از پانسمانهای جاذب مانند آلژینات، هیدروفایبر، فوم یا روشهایی مانند درمان زخم با فشار منفی (Negative Pressure Wound Therapy – NPWT) استفاده شود.
اما نوع پانسمان، میزان پر کردن حفره، نیاز به دبریدمان و احتمال عفونت باید توسط تیم درمان مشخص شود.
دبریدمان شارپ یا جراحی در منزل توسط همراه بیمار اقدامی خطرناک است.
بهترین روش پانسمان زخم بستر چیست؟
بهترین روش را نمیتوان با نام یک محصول مشخص کرد.
یک برنامه درمانی مناسب باید چهار اصل را همزمان رعایت کند:
کاهش فشار + پاکسازی مناسب زخم + کنترل رطوبت و ترشح + درمان عوامل زمینهای
حتی پانسمان گرانقیمت نیز در بیماری که ساعتها روی همان زخم قرار میگیرد، نتیجه مطلوبی نخواهد داشت.
بر اساس راهنمای بینالمللی جدید، تغییر وضعیت بیمار باید متناسب با شرایط فرد برنامهریزی شود. برای بسیاری از افراد در معرض خطر که روی سطح مناسب توزیع فشار قرار دارند، فواصل حدود ۲ تا ۳ ساعت میتواند مطرح باشد؛ اما برنامه باید فردی باشد و وضعیت پوست، تحرک، درد و تشک بیمار در آن لحاظ شود.
هیچ تشک مواج یا تشک ضدزخمی بهطور کامل جای تغییر وضعیت بیمار را نمیگیرد.
چه عواملی باعث میشوند زخم بستر دیر خوب شود؟
عوامل مهم عبارتاند از:
- ادامه فشار روی زخم
- سوءتغذیه و دریافت ناکافی پروتئین و انرژی
- کمآبی
- دیابت کنترلنشده
- اختلال خونرسانی
- کمخونی
- بیاختیاری و رطوبت مداوم پوست
- عفونت
- وجود بافت مرده
- اصطکاک و نیروی برشی هنگام جابهجایی بیمار
در افراد دچار سوءتغذیه یا در معرض آن، بررسی دریافت انرژی، پروتئین و ریزمغذیها اهمیت دارد. مصرف خودسرانه مکملهای پروتئینی یا مواد معدنی، بهخصوص در بیماران کلیوی، قلبی یا مبتلا به بیماریهای مزمن، مناسب نیست و بهتر است برنامه تغذیه توسط پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود.
چه زمانی زخم بستر نیاز به پزشک یا پرستار زخم دارد؟
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، ارزیابی تخصصی ضروری است:
- افزایش سریع عمق یا اندازه زخم
- ترشح چرکی یا افزایش قابل توجه ترشحات
- قرمزی، گرمی یا تورمی که در اطراف زخم در حال گسترش است
- تب یا لرز
- خوابآلودگی، گیجی یا افت واضح وضعیت عمومی
- درد شدید یا ناگهانی
- بافت سیاه گسترده
- مشاهده استخوان، عضله یا تاندون
- خونریزی قابل توجه
- ایجاد حفره یا تونل
- بوی شدید همراه با سایر علائم عفونت
اگر بیمار دچار علائم شدید عمومی، اختلال هوشیاری، تنفس سریع یا علائم احتمالی سپسیس شده است، باید فوراً از خدمات اورژانسی استفاده شود.
پانسمان زخم بستر در منزل توسط پرستار
در ایران، پانسمان و مراقبت زخم بستر جزو خدمات پرستاری قابل ارائه در منزل است. برای زخمهای عمیق یا پیچیده، بهتر است ارزیابی اولیه توسط پزشک یا پرستار دارای تجربه مراقبت از زخم انجام شود تا مرحله زخم، میزان بافت مرده، عفونت، ترشح و فشار واردشده بر محل مشخص شود.
پس از ارزیابی، خانواده میتواند درباره تغییر وضعیت بیمار، مراقبت از پوست، تغذیه و در موارد مناسب، نحوه تعویض پانسمان آموزش ببیند.
برای بیمارانی که جابهجایی آنها دشوار است، استفاده از خدمات تخصصی پانسمان زخم بستر در منزل امکان ارزیابی دورهای زخم و اصلاح نوع پانسمان بر اساس روند بهبود را فراهم میکند.
جمعبندی
روش صحیح پانسمان زخم بستر در منزل از شستشوی اصولی و انتخاب پانسمان مناسب شروع میشود، اما درمان واقعی زمانی اتفاق میافتد که فشار از روی زخم برداشته شود و علتهای تأخیر در ترمیم نیز کنترل شوند.
کامفیل، فوم، آلژینات، هیدروفایبر و پانسمانهای نقره هرکدام کاربرد خاص خود را دارند و هیچکدام برای تمام زخمهای بستر بهترین گزینه نیستند.
برای زخمهای سطحی و پایدار، خانواده میتواند پس از آموزش صحیح در تعویض پانسمان مشارکت کند؛ اما زخمهای عمیق، عفونی، حفرهدار، نکروتیک یا دارای استخوان نمایان باید توسط تیم تخصصی زخم ارزیابی شوند.
فرم ارسال نظر