- ۰۶ شهریور
- توسط: ادمین
پانسمان زخم باز، عفونی و عمیق در منزل؛ آموزش شستشو و تعویض پانسمان
زخم باز زمانی ایجاد میشود که پیوستگی پوست از بین برود و بافت زیر آن در معرض محیط قرار بگیرد. بریدگی، پارگی، زخم جراحی بازشده، زخم بستر، زخم دیابتی و بعضی زخمهای ناشی از ضربه از نمونههای رایج هستند. اگر زخم سطحی، تمیز و کوچک باشد، معمولاً میتوان با رعایت اصول بهداشتی از آن در منزل مراقبت کرد؛ اما زخم عمیق، عفونی، دارای ترشح زیاد، نکروز، جسم خارجی، خونریزی مداوم یا زخم مرتبط با بیماریهایی مانند دیابت و اختلالات عروقی باید توسط پزشک یا پرستار ارزیابی شود.
هدف از پانسمان فقط «پوشاندن زخم» نیست. پانسمان مناسب باید از آلودگی جلوگیری کند، ترشحات را مدیریت کند، محیط مناسب برای ترمیم بافت ایجاد کند، درد و آسیب هنگام تعویض را کاهش دهد و امکان بررسی روند بهبود را فراهم کند.
پانسمان زخم باز چیست و چه زمانی در منزل انجام میشود؟
پانسمان زخم باز یا Open Wound Dressing شامل بررسی زخم، شستشو، مراقبت از پوست اطراف و انتخاب پوشش مناسب است. بریدگیهای کوچک و زخمهایی که قبلاً توسط پزشک بررسی شدهاند ممکن است در منزل قابل پانسمان باشند. زخم عمیق، دارای جسم خارجی، خونریزی مداوم یا زخم در بیمار مبتلا به دیابت، نقص ایمنی یا اختلال گردش خون نیاز به ارزیابی حرفهای دارد.
هرچه زخم عمیقتر، آلودهتر یا ترشح آن بیشتر باشد، اهمیت ارزیابی تخصصی نیز افزایش پیدا میکند. گاهی ظاهر سطح زخم کوچک است اما در زیر پوست حفره یا آسیب عمیقتری وجود دارد؛ بنابراین تنها اندازه ظاهری زخم معیار مناسبی برای تصمیمگیری نیست.
وسایل پانسمان زخم باز
برای یک پانسمان ساده خانگی معمولاً دستکش یکبارمصرف تمیز، محلول نرمال سالین ۰٫۹ درصد، گاز استریل، پانسمان غیرچسبنده یا پانسمان آماده مناسب، چسب ضدحساسیت یا باند، کیسه زباله و در صورت توصیه پزشک سرنگ شستشو لازم است.
پنبه معمولی برای تماس مستقیم با زخم مناسب نیست، چون الیاف آن ممکن است به سطح زخم بچسبد. بتادین، آباکسیژنه، الکل و پماد آنتیبیوتیک نیز نباید خودسرانه داخل زخم استفاده شوند.
آموزش پانسمان زخم باز؛ مرحله به مرحله
۱. محیط را آماده کنید
سطح کار را تمیز کنید، تمام وسایل مورد نیاز را از قبل کنار دست قرار دهید و اجازه ندهید حیوان خانگی، گردوغبار یا وسایل آلوده به محل پانسمان نزدیک شوند.
۲. دستها را بهدرستی بشویید
پیش از تماس با زخم، دستها را با آب و صابون بهطور کامل بشویید و خشک کنید. سپس دستکش یکبارمصرف بپوشید. اگر پانسمان قبلی آلوده است، پس از برداشتن آن بهتر است دستکش عوض شود و دستها دوباره تمیز شوند.
۳. پانسمان قبلی را آرام بردارید
چسب را بدون کشیدن شدید پوست جدا کنید. اگر گاز به زخم چسبیده است، آن را با مقدار کمی نرمال سالین مرطوب کنید تا راحتتر جدا شود. کندن گاز خشک ممکن است بافت تازه تشکیلشده را آسیب بزند و باعث خونریزی شود.
۴. وضعیت زخم را بررسی کنید
به رنگ بستر زخم، مقدار و نوع ترشح، بو، تورم، قرمزی، درد و تغییر اندازه زخم توجه کنید. قرمزی رو به گسترش، ترشح چرکی، بوی بد جدید، افزایش درد یا تب میتواند نشانه عفونت باشد.
اگر مراقبت از زخم چند روز یا چند هفته ادامه دارد، ثبت تغییرات زخم یا عکسبرداری دورهای با شرایط یکسان میتواند به پزشک یا پرستار در بررسی روند ترمیم کمک کند.
شستشو و پانسمان زخم باز چگونه انجام میشود؟
برای شستشوی روتین زخم، نرمال سالین ۰٫۹ درصد یا Normal Saline یکی از گزینههای رایج و مناسب است. در زخمهای سطحی و تازه نیز آب تمیز جاری در بسیاری از موارد برای پاککردن آلودگی قابل استفاده است.
محلول را بهآرامی روی زخم بریزید و از سابیدن بستر زخم خودداری کنید. پوست اطراف زخم را میتوان با گاز تمیز کرد، اما مواد شوینده قوی نباید وارد زخم شوند.
پس از شستشو، پوست اطراف را بهآرامی خشک کنید. سپس پانسمانی انتخاب کنید که به بستر زخم نچسبد و توانایی جذب ترشح متناسب با وضعیت زخم را داشته باشد.
قسمت استریل پانسمان را با دست لمس نکنید. پانسمان باید تمام سطح مورد نیاز را بپوشاند، ولی نباید آنقدر محکم بسته شود که گردش خون اندام کاهش پیدا کند.
در پایان، پانسمان و گازهای استفادهشده را داخل کیسه دربسته دور بیندازید و دوباره دستها را بشویید.
نحوه تعویض پانسمان زخم باز
زمان تعویض پانسمان برای تمام زخمها یکسان نیست. نوع پانسمان، مقدار ترشح، محل زخم و دستور پزشک یا پرستار تعیینکننده هستند.
پانسمان ساده ممکن است روزانه یا هر زمان که خیس، آلوده یا شل شد نیاز به تعویض داشته باشد. بعضی پانسمانهای پیشرفته میتوانند مدت بیشتری روی زخم باقی بمانند.
تعویض بیش از حد میتواند بستر زخم را تحریک کند. پانسمان اشباع، آلوده یا جابهجا شده باید زودتر تعویض شود.
روش پانسمان زخم عمیق
زخم عمیق یا Deep Wound ممکن است از پوست عبور کرده و به بافت چربی، عضله یا ساختارهای عمیقتر برسد. این نوع زخم معمولاً برای تعیین عمق واقعی، وجود حفره یا تونل، بافت مرده، عفونت و نیاز به دبریدمان باید توسط فرد متخصص بررسی شود.
در زخمهای حفرهای ممکن است پانسمان پرکننده یا Packing لازم باشد. چون مقدار و روش قرار دادن آن اهمیت زیادی دارد، شروع Packing در منزل بدون ارزیابی و آموزش متخصص توصیه نمیشود.
قرار دادن حجم زیاد گاز یا پانسمان در حفره زخم میتواند فشار اضافی ایجاد کند و قرار دادن مقدار ناکافی نیز ممکن است باعث باقیماندن فضای مرده شود.
پانسمان زخم عمیق با ترشح زیاد
در زخمهای پرترشح، پانسمان باید ترشح اضافی را جذب کند و در عین حال بستر زخم را بیش از حد خشک نکند.
بسته به نوع زخم، پانسمان فوم یا Foam Dressing، آلژینات یا Alginate Dressing و هیدروفایبر یا Hydrofiber Dressing ممکن است توسط متخصص زخم انتخاب شوند.
نشت ترشح از کناره پانسمان، خیسشدن مداوم لباس یا سفید و نرم شدن پوست اطراف زخم نشان میدهد نوع یا دفعات تعویض پانسمان باید دوباره بررسی شود.
افزایش ناگهانی مقدار ترشح، بهخصوص زمانی که همراه با تغییر رنگ، بوی بد، افزایش درد یا قرمزی باشد، میتواند نشانه عفونت یا بدترشدن وضعیت زخم باشد.
روش پانسمان زخم عفونی
زخم عفونی فقط با تعویض گاز درمان نمیشود. عفونت ممکن است به آنتیبیوتیک، تخلیه چرک، دبریدمان یا درمان علت زمینهای نیاز داشته باشد.
نشانههای مهم عفونت زخم شامل افزایش درد، گرمی، تورم، قرمزی رو به گسترش، ترشح چرکی زرد یا سبز، بوی بد، تب یا ضعف عمومی است.
در پانسمان زخم عفونتکرده، شستشو و کنترل ترشح مهم است، اما آنتیبیوتیک باقیمانده از درمان قبلی، بتادین غلیظ یا آباکسیژنه نباید خودسرانه مصرف شود. پانسمانهای ضد میکروبی یا Antimicrobial Dressings نیز باید بر اساس ارزیابی بالینی انتخاب شوند.
اگر قرمزی اطراف زخم در حال گسترش است، بیمار تب یا لرز دارد، درد شدیدتر شده، خطوط قرمز روی پوست دیده میشود، ترشح بدبو افزایش یافته یا بیمار دچار گیجی، ضعف شدید یا کاهش سطح هوشیاری شده است، ارزیابی پزشکی فوری ضروری است.
پانسمان زخم تازه و زخم بدون بخیه
در زخم تازه ابتدا کنترل خونریزی اولویت دارد. اگر جسم خارجی داخل زخم وجود ندارد، با گاز یا پارچه تمیز فشار مستقیم و مداوم وارد کنید.
پس از کنترل خونریزی، زخم سطحی را میتوان شستشو داد و با پانسمان استریل پوشاند.
زخمهایی که لبههای آنها کاملاً از هم باز شدهاند، بسیار عمیق هستند یا روی صورت، کف دست، مفاصل یا نواحی حساس قرار دارند ممکن است به بخیه، چسب پوستی یا روشهای دیگر بستن زخم نیاز داشته باشند.
بنابراین تصمیم برای پانسمان زخم بدون بخیه نباید باعث از دست رفتن فرصت ارزیابی و بستن مناسب زخم شود.
تفاوت پانسمان زخم باز و بسته
زخم باز یعنی سد پوستی شکسته شده و بافت زیر پوست با محیط ارتباط پیدا کرده است. در مقابل، زخم بسته ممکن است به شکل کبودی، هماتوم یا آسیب زیرپوستی باشد و اصول مراقبت از آن الزاماً مشابه زخم باز نیست.
اصطلاح «زخم بسته» گاهی برای برش جراحی بخیهشده نیز استفاده میشود. در این شرایط، نحوه پانسمان باید مطابق دستور جراح باشد و از سابیدن، خیساندن طولانی یا استفاده خودسرانه از کرم و پماد روی محل عمل پرهیز شود.
پانسمان آماده زخم چیست؟
پانسمان آماده زخم به گروهی از پانسمانهای استریل گفته میشود که برای شرایط مشخص طراحی شدهاند.
پانسمان غیرچسبنده، فوم، هیدروکلوئید یا Hydrocolloid، هیدروفایبر، آلژینات و پانسمانهای آنتیمیکروبی از انواع شناختهشده هستند.
نکته مهم این است که «پیشرفتهتر بودن» یک پانسمان به معنی مناسبتر بودن آن برای تمام زخمها نیست. پانسمان مناسب برای یک زخم سطحی کمترشح ممکن است برای زخم عمیق و پرترشح انتخاب مناسبی نباشد.
عمق زخم، میزان ترشح، وجود عفونت، وضعیت پوست اطراف و مرحله ترمیم در انتخاب پانسمان اهمیت دارند.
نحوه پانسمان زخم فیستول دیالیز
فیستول شریانیوریدی یا Arteriovenous Fistula که به اختصار AVF نامیده میشود، مسیر عروقی ویژهای برای همودیالیز است و مراقبت از آن با زخم معمولی تفاوت دارد.
پس از خارجکردن سوزنهای دیالیز، محل ورود سوزن با گاز تمیز و فشار مستقیم کنترل میشود و پس از توقف خونریزی پانسمان سبک روی محل قرار میگیرد.
از بستن محکم و حلقهای بازو، واردکردن فشار غیرضروری طولانی، پوشیدن لباس بسیار تنگ روی فیستول و خوابیدن روی بازوی فیستول باید خودداری شود.
بیمار باید وجود لرزش طبیعی فیستول یا Thrill را طبق آموزش مرکز دیالیز بررسی کند. قطع یا کاهش واضح این لرزش، قرمزی، گرمی، تورم، درد یا ترشح نیازمند تماس سریع با مرکز دیالیز است.
اگر فیستول در منزل بهشدت خونریزی میکند و خونریزی با فشار مستقیم کنترل نمیشود، شرایط اورژانسی است. فشار مستقیم را روی محل خونریزی حفظ کنید و همزمان با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
چه زمانی پانسمان زخم در منزل کافی نیست؟
زخم بسیار عمیق یا بزرگ، خونریزی مداوم، دیدهشدن چربی یا عضله، بیحسی یا اختلال حرکت، وجود جسم خارجی، گازگرفتگی انسان یا حیوان، سوختگی عمیق، زخم سوراخشونده آلوده، زخم پای دیابتی، بافت سیاه یا مرده، تب، ترشح چرکی، قرمزی رو به گسترش، بوی بد، درد افزاینده یا عدم بهبود تدریجی همگی نیاز به ارزیابی حرفهای دارند.
در زخمهای آلوده، سوراخشونده یا عمیق باید وضعیت واکسیناسیون کزاز یا Tetanus نیز بررسی شود. نیاز به واکسن یا ایمونوگلوبولین کزاز به نوع زخم و سابقه واکسیناسیون فرد بستگی دارد و باید توسط پزشک یا مرکز درمانی مشخص شود.
پانسمان زخم در منزل توسط پرستار چه مزیتی دارد؟
در زخمهای عمیق، عفونی، دیابتی، زخم بستر، زخم جراحی بازشده یا زخم پرترشح، حضور پرستار در منزل میتواند بسیاری از خطاهای رایج مراقبتی را کاهش دهد.
پرستار میتواند اندازه و عمق زخم، میزان و نوع ترشح، پوست اطراف و علائم عفونت را بررسی کند، نوع پانسمان را مطابق برنامه درمانی انتخاب کند و تغییرات زخم را مستند نماید.
در ایران بهتر است پانسمان و مراقبت تخصصی زخم در منزل از طریق مراکز دارای مجوز و توسط نیروی درمانی واجد صلاحیت انجام شود.
اگر بیمار سالمند، کمتوان یا دارای زخم پیچیده است و مراجعه مکرر به درمانگاه برای او دشوار است، استفاده از خدمات پانسمان زخم در منزل میتواند روند مراقبت را راحتتر کند. با این حال، در صورت مشاهده علائم خطر، خدمات منزل جایگزین اورژانس یا ارزیابی پزشک نیست.
سؤالات متداول درباره پانسمان زخم
برای شستشوی زخم باز از چه چیزی استفاده کنیم؟
برای شستشوی روتین، نرمال سالین ۰٫۹ درصد گزینه رایجی است. برای زخم سطحی و تازه، آب تمیز جاری نیز در بسیاری از موارد قابل استفاده است. مواد ضدعفونیکننده قوی را بدون دستور پزشک داخل زخم نریزید.
آیا بتادین برای زخم باز مناسب است؟
استفاده روتین از بتادین داخل بستر تمام زخمهای باز توصیه عمومی نیست. در بعضی شرایط خاص ممکن است پزشک استفاده از یک آنتیسپتیک یا Antiseptic مشخص را تجویز کند.
پانسمان زخم باز هر چند وقت یک بار عوض شود؟
زمان تعویض به نوع پانسمان و مقدار ترشح بستگی دارد. اگر پانسمان خیس، آلوده، اشباع یا شل شده باشد باید تعویض شود. زمان تعویض پانسمانهای تخصصی را پزشک یا پرستار تعیین میکند.
آیا زخم عفونی را میتوان در خانه درمان کرد؟
تعویض پانسمان و بخشی از مراقبت زخم ممکن است در منزل انجام شود، اما خود عفونت باید ارزیابی شود؛ زیرا ممکن است بیمار به آنتیبیوتیک، دبریدمان یا تخلیه عفونت نیاز داشته باشد.
بهترین پانسمان برای زخم عمیق چیست؟
یک پاسخ ثابت برای تمام زخمها وجود ندارد. عمق، میزان ترشح، عفونت، وجود حفره، وضعیت پوست اطراف و بیماریهای زمینهای مشخص میکنند که فوم، آلژینات، هیدروفایبر یا نوع دیگری از پانسمان مناسبتر است.
جمعبندی
روش صحیح پانسمان زخم باز بر سه اصل اصلی استوار است: دستهای تمیز، شستشوی ملایم و انتخاب پانسمان متناسب با نوع و ترشح زخم.
زخم کوچک و سطحی معمولاً با مراقبت اصولی در خانه قابل کنترل است؛ اما زخم عمیق، عفونی، پرترشح، دیابتی، دارای بافت مرده یا خونریزی کنترلنشده نیاز به ارزیابی حرفهای دارد.
اگر بیمار قادر به مراجعه مکرر به درمانگاه نیست، پانسمان زخم در منزل توسط پرستار میتواند راهی ایمنتر و راحتتر برای ادامه مراقبت باشد؛ به شرط آنکه ارزیابی زخم، انتخاب پانسمان و پیگیری علائم عفونت بهدرستی انجام شود.
فرم ارسال نظر