- ۰۵ شهریور
- توسط: ادمین
همودیالیز چگونه انجام میشود؟ شرایط، مراحل و مدت زمان
اگر پزشک گفته است عملکرد کلیه شما یا یکی از اعضای خانواده به حدی کاهش یافته که ممکن است به دیالیز نیاز باشد، احتمالاً اولین سؤال این است که دیالیز چیست و چگونه انجام میشود؟ همودیالیز یا Hemodialysis روشی است که طی آن خون برای مدت مشخصی از بدن خارج میشود، از یک فیلتر مخصوص به نام دیالیزور (Dialyzer) عبور میکند و پس از کاهش مواد زائد، نمک و آب اضافی دوباره به بدن بازمیگردد.
همودیالیز تمام کارهای یک کلیه سالم را انجام نمیدهد و درمان قطعی نارسایی کلیه نیز محسوب نمیشود؛ اما میتواند بخشی از عملکرد تصفیهای کلیه را جایگزین کند، تجمع مواد زائد و مایع را کاهش دهد و به کنترل فشار خون و تعادل بعضی مواد معدنی کمک کند. زمان شروع، تعداد جلسات و مدت هر جلسه برای هر بیمار باید توسط متخصص کلیه یا نفرولوژیست (Nephrologist) تعیین شود.
دیالیز برای چیست و دیالیز خون برای چیست؟
کلیههای سالم بهطور مداوم خون را تصفیه میکنند، مواد زائد حاصل از سوختوساز را دفع میکنند و در تنظیم آب بدن، سدیم، پتاسیم، اسید و باز و فشار خون نقش دارند. وقتی عملکرد کلیه بهشدت کاهش پیدا کند، مواد زائد و مایعات ممکن است در خون و بافتهای بدن تجمع پیدا کنند.
در پاسخ ساده به سؤال «دیالیز کلیه برای چیست؟» میتوان گفت دیالیز برای انجام بخشی از کارهایی استفاده میشود که کلیه دیگر قادر به انجام کافی آنها نیست؛ از جمله دفع مواد زائد مانند اوره، کاهش مایع اضافی و کمک به اصلاح اختلالات خطرناک الکترولیتی.
برای مثال، تجمع شدید مایع میتواند باعث ورم و تنگی نفس شود و افزایش قابل توجه پتاسیم ممکن است ریتم طبیعی قلب را مختل کند. همودیالیز در شرایط مناسب میتواند این اختلالات را اصلاح کند.
تفاوت همودیالیز و دیالیز چیست؟
«دیالیز» یک اصطلاح کلی برای روشهای جایگزینی بخشی از عملکرد کلیه است. همودیالیز یا دیالیز خونی یکی از انواع دیالیز است که در آن خون خارج از بدن و داخل دستگاه تصفیه میشود.
نوع مهم دیگر دیالیز صفاقی (Peritoneal Dialysis) است. در این روش، بهجای دیالیزور خارجی از پرده صفاق داخل شکم بهعنوان سطح تبادل مواد استفاده میشود.
انتخاب بین همودیالیز، دیالیز صفاقی، پیوند کلیه یا در برخی بیماران مراقبت محافظهکارانه به شرایط جسمی، بیماریهای همراه، وضعیت عروق، سبک زندگی، امکانات درمانی و ترجیح آگاهانه بیمار بستگی دارد.
شرایط انجام دیالیز چیست و چه زمانی بیمار دیالیز میشود؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم با رسیدن کراتینین یا eGFR به یک عدد خاص، همه بیماران باید دیالیز شوند. این موضوع از نظر پزشکی درست نیست.
راهنمای KDIGO تأکید میکند که شروع دیالیز باید بر اساس مجموعهای از علائم، نشانههای بالینی، کیفیت زندگی، ترجیحات بیمار، عملکرد کلیه و نتایج آزمایشها تصمیمگیری شود. در بیماری مزمن کلیه، نیاز به دیالیز اغلب در محدوده بسیار پایین GFR مطرح میشود، اما عدد GFR بهتنهایی ملاک کافی نیست.
مهمترین شرایطی که ممکن است نفرولوژیست را به سمت شروع دیالیز هدایت کنند عبارتاند از:
- علائم قابل توجه اورمی مانند تهوع و استفراغ مقاوم، کاهش اشتها، ضعف شدید، اختلال هوشیاری یا بعضی علائم عصبی؛
- پتاسیم بسیار بالا که با درمان مناسب کنترل نمیشود؛
- اسیدوز متابولیک (Metabolic Acidosis) شدید و مقاوم به درمان؛
- تجمع مایع، ورم یا تنگی نفس ناشی از اضافهبار مایع که با درمان معمول کنترل نمیشود؛
- بعضی عوارض اورمی مانند التهاب پرده قلب یا Uremic Pericarditis؛
- بدترشدن پیشرونده وضعیت تغذیهای مرتبط با نارسایی کلیه؛
- بعضی موارد شدید آسیب حاد کلیه (Acute Kidney Injury)؛
- برخی مسمومیتهای خاص که ماده سمی قابلیت خارجشدن با دیالیز را دارد.
بنابراین شرایط دیالیز شدن در یک بیمار مبتلا به بیماری مزمن کلیه با فردی که ناگهان دچار نارسایی حاد کلیه شده است، لزوماً یکسان نیست.
برای انجام دیالیز چه باید کرد؟
اگر بیماری کلیه به مرحلهای رسیده باشد که احتمال همودیالیز در آینده نزدیک وجود دارد، بهتر است آمادهسازی پیش از ایجاد شرایط اورژانسی آغاز شود. یکی از مهمترین اقدامات، ایجاد یک دسترسی عروقی (Vascular Access) مناسب است.
فیستول شریانیوریدی یا AV Fistula
در این روش جراح یک شریان و ورید را معمولاً در دست یا بازو به یکدیگر متصل میکند. بهمرور زمان ورید بزرگتر و مقاومتر میشود و میتوان از آن برای ورود سوزنهای دیالیز استفاده کرد.
فیستول معمولاً گزینه مطلوب برای دسترسی طولانیمدت محسوب میشود؛ زیرا در مقایسه با کاتتر، احتمال عفونت و بعضی مشکلات مربوط به لخته کمتر و دوام آن بیشتر است.
گرافت شریانیوریدی یا AV Graft
اگر عروق بیمار برای ایجاد فیستول مناسب نباشند، ممکن است جراح از یک لوله مصنوعی برای اتصال شریان و ورید استفاده کند که به آن گرافت (Graft) گفته میشود.
کاتتر ورید مرکزی
اگر بیمار به دیالیز فوری نیاز داشته باشد و فیستول یا گرافت قابل استفاده وجود نداشته باشد، ممکن است کاتتر ورید مرکزی (Central Venous Catheter) در یکی از وریدهای بزرگ قرار داده شود.
کاتتر در بعضی شرایط ضروری است، اما به دلیل خطر بالاتر عفونت معمولاً برای استفاده طولانیمدت گزینه مطلوبتری نسبت به فیستول نیست.
دیالیز چگونه انجام میشود؟ مراحل همودیالیز از ابتدا تا انتها
یک جلسه همودیالیز معمولاً با ارزیابی بیمار آغاز میشود و تا پایان جلسه، وضعیت او و عملکرد دستگاه بهطور مداوم تحت نظر قرار میگیرد.
| مرحله | آنچه انجام میشود |
|---|---|
| ۱. ارزیابی اولیه | وزن، فشار خون، نبض و وضعیت عمومی بیمار بررسی میشود. |
| ۲. بررسی دسترسی عروقی | فیستول، گرافت یا کاتتر از نظر جریان مناسب، عفونت یا مشکل احتمالی بررسی میشود. |
| ۳. اتصال به دستگاه | در فیستول یا گرافت معمولاً دو سوزن قرار میگیرد؛ در کاتتر از دو مجرای آن استفاده میشود. |
| ۴. خروج خون | پمپ دستگاه مقدار مشخصی از خون را به سمت دیالیزور هدایت میکند. |
| ۵. تصفیه خون | مواد زائد و بخشی از الکترولیتهای اضافی از طریق غشای دیالیزور وارد محلول دیالیز میشوند. |
| ۶. برداشت مایع اضافی | دستگاه با فرآیند اولترافیلتراسیون مقدار تعیینشدهای از آب اضافی بدن را خارج میکند. |
| ۷. بازگشت خون | خون تصفیهشده از مسیر دوم به بدن بیمار بازمیگردد. |
| ۸. پایان جلسه | سوزنها خارج میشوند و وزن و فشار خون دوباره بررسی میشود. |
در طول جلسه دستگاه پارامترهایی مانند جریان خون، فشار مدار و میزان برداشت مایع را کنترل میکند. برای جلوگیری از لختهشدن خون در مدار نیز ممکن است داروی ضدانعقاد مانند هپارین (Heparin) استفاده شود؛ البته نوع و مقدار آن بر اساس وضعیت بیمار تعیین میشود.
مکانیسم دیالیز چگونه خون را تمیز میکند؟
داخل دیالیزور هزاران رشته بسیار باریک با غشای نیمهتراوا (Semipermeable Membrane) وجود دارد. خون از داخل این رشتهها و محلول دیالیز یا Dialysate در طرف دیگر غشا حرکت میکند.
مواد زائدی که غلظت بیشتری در خون دارند از طریق انتشار یا Diffusion به سمت محلول دیالیز حرکت میکنند. به این ترتیب موادی مانند اوره و بخشی از الکترولیتهای اضافی کاهش پیدا میکنند.
برای خارجکردن آب اضافی نیز از اولترافیلتراسیون یا Ultrafiltration استفاده میشود؛ یعنی دستگاه با ایجاد اختلاف فشار کنترلشده، مقدار تعیینشدهای از مایع را از خون خارج میکند.
مقدار پتاسیم، کلسیم و بیکربنات محلول دیالیز نیز میتواند متناسب با شرایط بیمار تنظیم شود. به همین دلیل همودیالیز یک درمان کاملاً تخصصی است و صرفاً به معنی «وصلکردن بیمار به دستگاه دیالیز» نیست.
انجام دیالیز چقدر طول میکشد؟
برای بسیاری از بیماران تحت همودیالیز در مرکز درمانی، برنامه رایج حدود سه جلسه در هفته و هر جلسه تقریباً چهار ساعت است.
اما این عدد برای همه یکسان نیست. نفرولوژیست ممکن است زمان یا تعداد جلسات را با توجه به مواردی مانند وزن بیمار، مقدار مایع جمعشده بین جلسات، عملکرد باقیمانده کلیه، نتایج آزمایشها، وضعیت قلبی، کیفیت دسترسی عروقی و کفایت دیالیز تغییر دهد.
بنابراین پاسخ دقیق به سؤال «انجام دیالیز چقدر طول میکشد؟» برای یک بیمار مشخص تنها با مشاهده نسخه دیالیز او امکانپذیر است.
در بعضی بیماران، بهویژه در شرایط خاص یا هنگام شروع درمان، ممکن است جلسات متفاوتی تجویز شود. کوتاهکردن یا طولانیکردن خودسرانه زمان دیالیز نیز میتواند اثربخشی درمان را کاهش دهد یا خطر عارضه ایجاد کند.
بیمار هنگام دیالیز چه حسی دارد؟
عبور خون از دستگاه معمولاً نباید دردناک باشد؛ با این حال واردکردن سوزنهای فیستول یا گرافت ممکن است باعث ناراحتی کوتاهمدت شود.
برخی افراد در حین یا پس از جلسه دچار مواردی مانند افت فشار خون، سرگیجه، ضعف، تهوع، سردرد یا گرفتگی عضلات میشوند. برداشت سریع مقدار زیادی مایع یکی از عوامل احتمالی این مشکلات است. در صورت بروز علائم باید به پرستار اطلاع داده شود تا وضعیت بیمار و نسخه دیالیز بررسی شود.
درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش، خونریزی کنترلنشده، تب و لرز یا گیجی شدید را نباید بهعنوان یک عارضه معمول نادیده گرفت و بیمار به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد.
مراقبت قبل و بعد از همودیالیز
پیش از جلسه، بیمار باید تمام داروهای مصرفی خود را به تیم درمان اطلاع دهد. زمان مصرف بعضی داروها ممکن است در روز دیالیز تغییر کند، اما داروهای فشار خون یا سایر داروها را نباید بدون دستور پزشک قطع کرد.
کنترل مصرف مایعات نیز اهمیت زیادی دارد. تجمع بیش از حد مایع میان دو جلسه میتواند باعث افزایش وزن، ورم، فشار خون بالا و تنگی نفس شود و برداشت حجم زیاد مایع در جلسه بعد را دشوار کند.
میزان مجاز مایعات و مقدار مناسب پتاسیم، فسفر، سدیم و پروتئین باید متناسب با آزمایشها، میزان ادرار باقیمانده و شرایط تغذیهای هر بیمار تعیین شود؛ بنابراین رژیم غذایی بیماران دیالیزی نباید از نسخه غذایی بیمار دیگری کپی شود.
مراقبت از فیستول
وجود یک لرزش خفیف روی فیستول که Thrill نامیده میشود معمولاً نشانه جریان خون است. بیمار بهتر است طبق آموزش تیم دیالیز این لرزش را روزانه بررسی کند.
قرمزی، تورم، درد، گرمی، ترشح، خونریزی غیرطبیعی یا از بین رفتن لرزش فیستول باید سریعاً به مرکز درمانی اطلاع داده شود. عفونت دسترسی عروقی بهخصوص در بیماران دارای کاتتر میتواند جدی باشد.
آیا همودیالیز در منزل امکانپذیر است؟
همودیالیز خانگی (Home Hemodialysis) در برخی کشورها و برای بیماران منتخب انجام میشود و ممکن است برنامه آن با همودیالیز معمول مرکز درمانی متفاوت باشد. انجام ایمن آن به آموزش بیمار و همراه، زیرساخت مناسب، تجهیزات استاندارد و پشتیبانی تیم تخصصی نیاز دارد.
در ایران نیز در چارچوب تعرفههای خدمات سلامت در منزل، انجام همودیالیز توسط پرستار دورهدیده مورد تأیید وزارت بهداشت پیشبینی شده است و در سال ۱۴۰۵ نیز موضوع تعرفه خدمات همودیالیز در شورای عالی بیمه سلامت مورد بازنگری قرار گرفته است. با این حال وجود چنین خدمتی به این معنی نیست که هر بیمار دیالیزی میتواند در منزل دیالیز شود. ارزیابی نفرولوژیست، نوع دسترسی عروقی، شرایط بیمار، تجهیزات و مجوزهای مرکز ارائهدهنده خدمت اهمیت اساسی دارند.
برای بیمارانی که رفتوآمد دشواری دارند، خدمات تخصصی سلامت در منزل میتواند در کنترل علائم حیاتی، مراقبت قبل و بعد از دیالیز، پیگیری دستورات پزشک و هماهنگی مراقبتهای پرستاری کمککننده باشد. برای بررسی امکان ارائه خدمت، بهتر است ابتدا وضعیت پزشکی، برنامه دیالیز و نوع دسترسی عروقی بیمار توسط تیم درمانی بررسی شود.
فیلم دیالیز چگونه انجام میشود؟
افرادی که عبارتهایی مانند «دیالیز فیلم» یا «فیلم همودیالیز» را جستوجو میکنند، معمولاً میخواهند مسیر خون در دستگاه و مراحل انجام دیالیز را بهصورت تصویری ببینند.
یک فیلم آموزشی معتبر باید دسترسی عروقی، مسیر خروج خون، دیالیزور، محلول دیالیز و بازگشت خون به بدن را توضیح دهد. ویدیوهای آموزشی مراکز معتبر پزشکی برای آشنایی مفید هستند، اما فیلم آموزشی جای آموزش عملی تیم دیالیز را نمیگیرد و کاتتر، فیستول یا دستگاه نباید بدون آموزش تخصصی دستکاری شود. Mayo Clinic یک ویدیوی آموزشی اختصاصی درباره فرآیند همودیالیز منتشر کرده است.
سؤالات متداول درباره همودیالیز
آیا هر فردی که کراتینین بالایی دارد باید دیالیز شود؟
خیر. کراتینین بالا بهتنهایی به معنی ضرورت دیالیز نیست. نفرولوژیست علائم بیمار، eGFR، وضعیت مایعات، پتاسیم، اسید و باز، وضعیت تغذیه و سایر یافتهها را همزمان بررسی میکند.
آیا دیالیز برای همیشه ادامه دارد؟
اگر علت، نارسایی مزمن و برگشتناپذیر کلیه باشد، درمان جایگزین کلیه معمولاً طولانیمدت است؛ مگر اینکه بیمار پیوند موفق کلیه دریافت کند یا روش درمانی دیگری انتخاب شود. در آسیب حاد کلیه ممکن است دیالیز موقتی باشد و پس از بازگشت کافی عملکرد کلیه متوقف شود.
آیا میتوان یک جلسه همودیالیز را حذف کرد؟
خیر، حذف یا کوتاهکردن جلسه بدون هماهنگی پزشک میتواند باعث تجمع آب، پتاسیم و مواد زائد شود و در بعضی بیماران وضعیت خطرناکی ایجاد کند. اگر امکان حضور در یک نوبت وجود ندارد، باید در سریعترین زمان با مرکز دیالیز برای تعیین برنامه جایگزین تماس گرفت.
آیا همودیالیز درد دارد؟
تصفیه خون در دستگاه معمولاً درد ایجاد نمیکند، اما ورود سوزن ممکن است ناراحتکننده باشد. درد مداوم، درد قفسه سینه، سردرد شدید یا هر علامت غیرعادی باید به تیم درمان اطلاع داده شود.
چه زمانی بیمار دیالیزی باید سریعاً ارزیابی شود؟
اگر فرد تحت همودیالیز دچار تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، غش یا اختلال هوشیاری، تب و لرز، خونریزی متوقفنشدنی از فیستول یا محل دسترسی، کاهش یا قطع لرزش فیستول یا قرمزی و ترشح واضح اطراف کاتتر شود، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.
جمعبندی
همودیالیز روشی برای تصفیه خون خارج از بدن است. خون از طریق فیستول، گرافت یا کاتتر وارد مدار دستگاه میشود، در دیالیزور مواد زائد و مایع اضافی آن کاهش مییابد و سپس به بدن بازمیگردد.
برنامه رایج همودیالیز در مرکز درمانی حدود سه جلسه در هفته و نزدیک چهار ساعت در هر جلسه است، اما این برنامه باید برای هر بیمار بهصورت اختصاصی تعیین شود. از همه مهمتر اینکه شروع دیالیز تنها بر اساس کراتینین یا یک عدد eGFR انجام نمیشود و علائم، وضعیت مایعات، الکترولیتها، شرایط عمومی و نظر نفرولوژیست نقش اصلی را دارند.
اگر بیمار شما برای شروع همودیالیز معرفی شده، دسترسی عروقی دارد یا برای مراقبتهای تخصصی قبل و بعد از دیالیز در منزل نیاز به کمک دارد، میتوانید برای بررسی شرایط و هماهنگی مراقبت متناسب با دستور پزشک با مرکز خدمات سلامت در منزل تماس بگیرید.
فرم ارسال نظر