- ۰۴ شهریور
- توسط: ادمین
لیدهای نوار قلب چیست؟ راهنمای امواج و اصطلاحات ECG
اگر برگه نوار قلب را دیده باشید، احتمالاً با خطوط، حروف و اصطلاحاتی مانند ECG، HR، aVR، QRS، ST elevation و ST depression روبهرو شدهاید. منطق اصلی نوار قلب ساده است: دستگاه فعالیت الکتریکی قلب را از زاویههای مختلف ثبت میکند تا پزشک سرعت ضربان، نظم ریتم، مسیر هدایت الکتریکی و برخی نشانههای غیرطبیعی را بررسی کند.
لید نوار قلب چیست؟
«لید» یا Lead در نوار قلب یک زاویه دید الکتریکی از قلب است، نه سیم یا برچسبی که روی پوست قرار میگیرد. هر لید اختلاف ولتاژ را از جهت مشخصی میسنجد؛ بنابراین یک ضربان در لیدهای مختلف شکل یکسانی ندارد.
در نوار قلب استاندارد ۱۲ لید وجود دارد: I، II، III، aVR، aVL، aVF و V1 تا V6. شش لید اول قلب را بیشتر در صفحه فرونتال یا عمودی و شش لید سینهای V1 تا V6 آن را در صفحه افقی بررسی میکنند.
لید با الکترود چه تفاوتی دارد؟
الکترود یا Electrode همان پد چسبنده روی پوست است که سیگنال را دریافت میکند. لید یا Lead نمایی است که دستگاه از اختلاف ولتاژ الکترودها میسازد.
برای ECG استاندارد ۱۲ لید معمولاً ۱۰ الکترود استفاده میشود: چهار الکترود اندامی و شش الکترود روی قفسه سینه. دستگاه با ترکیب سیگنال آنها ۱۲ نمای متفاوت میسازد. پس ۱۲ لید به معنی ۱۲ الکترود نیست.
نوار قلب ۱۲ لید چگونه ساخته میشود؟
لیدهای نوار قلبی به دو گروه تقسیم میشوند.
لیدهای اندامی
- Lead I: میان بازوی راست و چپ
- Lead II: از جهت بازوی راست به پای چپ
- Lead III: از بازوی چپ به پای چپ
- aVR: نمای قلب از سمت بازوی راست
- aVL: نمای قلب از سمت بازوی چپ
- aVF: نمای قلب از سمت پایین بدن
سه لید I، II و III لیدهای استاندارد اندامی و aVR، aVL و aVF لیدهای تقویتشده اندامی یا Augmented limb leads هستند.
لیدهای سینهای
V1 تا V6 روی نقاط استاندارد قفسه سینه قرار میگیرند و فعالیت الکتریکی را در صفحه افقی نشان میدهند. جایگذاری دقیق آنها مهم است؛ قرارگرفتن اشتباه بهویژه V1، V2 یا V4 میتواند ظاهر ECG را تغییر دهد و تفسیر را دشوار کند.
معنی aVR در نوار قلب چیست؟
aVR مخفف augmented Voltage Right arm است؛ یعنی «ولتاژ تقویتشده از سمت بازوی راست». حرف a به augmented، حرف V به Voltage و حرف R به Right arm اشاره دارد.
در بسیاری از افراد سالم، موجهای P، QRS و T در aVR عمدتاً منفیاند، چون جهت کلی فعالیت الکتریکی قلب از بازوی راست دور میشود. بااینحال aVR لید مهمی است و باید در کنار سایر لیدها تفسیر شود.
مثبت یا منفی بودن یک موج در aVR بهتنهایی به معنی وجود یا نبود بیماری قلبی نیست.
نوار قلب چند موج دارد؟
پاسخ به روش شمارش بستگی دارد. در نامگذاری کلاسیک، موجهای P، Q، R، S و T را داریم؛ بنابراین میتوان از پنج موج نامگذاریشده صحبت کرد. گاهی موج U نیز بعد از T دیده میشود.
اما در تفسیر بالینی معمولاً سه جزء اصلی بیشتر بررسی میشوند:
موج P، کمپلکس QRS و موج T
علت این تفاوت آن است که Q، R و S اجزای یک کمپلکس واحد هستند و همیشه هر سه در تمام لیدها دیده نمیشوند.
موج P چیست؟
موج P نشاندهنده دپولاریزاسیون دهلیزها یا Atrial depolarization است؛ یعنی فعالشدن الکتریکی دهلیزها پیش از انقباض آنها. پزشک به وجود یا نبودن P، شکل، جهت و ارتباط آن با QRS توجه میکند.
فاصله PR چیست؟
PR interval از ابتدای P تا شروع QRS اندازهگیری میشود و زمان انتقال پیام الکتریکی از دهلیزها تا شروع فعالشدن بطنها را نشان میدهد. طولانی یا کوتاهشدن PR میتواند در برخی اختلالات هدایت دیده شود و باید همراه کل ECG تفسیر شود.
کمپلکس QRS چیست؟
کمپلکس QRS نشاندهنده دپولاریزاسیون بطنها یا Ventricular depolarization است و معمولاً بزرگترین بخش نوار قلب محسوب میشود.
Q اولین انحراف منفی پیش از R، موج R اولین انحراف مثبت و S انحراف منفی پس از R است. همه لیدها الزاماً هر سه جزء را ندارند.
پزشک علاوه بر ارتفاع QRS، پهنا، شکل، محور و تغییر موج R در لیدهای سینهای را بررسی میکند. QRS پهن ممکن است در اختلالات هدایت داخل بطنی مانند Bundle Branch Block یا بعضی ریتمهای بطنی دیده شود.
افزایش و کاهش ارتفاع QRS در نوار قلبی نشانه چیست؟
بلند یا کوتاهبودن QRS بهتنهایی تشخیص بیماری نیست. دامنه آن در هر لید متفاوت است و محور قلب، محل الکترود، جثه و تنظیم دستگاه بر ظاهر آن اثر میگذارند.
ولتاژ بالای QRS گاهی در افراد سالم و لاغر دیده میشود و ممکن است با هیپرتروفی بطنها یا Ventricular hypertrophy نیز همراه باشد.
ولتاژ پایین میتواند در شرایطی مانند چاقی، بیماری انسدادی مزمن ریه، تجمع مایع اطراف قلب، برخی بیماریهای نفوذی قلب یا مشکلات فنی ثبت دیده شود. در بیماری مزمن انسدادی ریه یا COPD نیز کاهش ولتاژ ECG ممکن است ایجاد شود.
«پیشروی ضعیف موج R» یا Poor R-wave progression نیز علتهای مختلف دارد و حتی ممکن است از جایگذاری نادرست الکترودها ناشی شود.
پس عباراتی مانند Low voltage، High voltage یا Poor R-wave progression باید همراه علائم، معاینه، ECG قبلی و سایر یافتهها تفسیر شوند.
موج T چیست؟
موج T بیشتر نشاندهنده رپولاریزاسیون بطنها یا Ventricular repolarization است؛ یعنی بازگشت الکتریکی بطنها برای آمادهشدن جهت ضربان بعدی.
T بلند، صاف یا معکوس میتواند در وضعیتهای مختلف، از تغییرات طبیعی تا اختلالات الکترولیتی، ایسکمی، هیپرتروفی یا اختلال هدایت دیده شود.
بنابراین عبارتهایی مانند «موج T منفی» یا «T وارونه» بهتنهایی مترادف سکته قلبی نیستند. محل تغییر، شکل موج و سایر لیدها نیز اهمیت دارند.
ST segment چیست؟
قطعه ST یا ST segment میان پایان QRS و شروع موج T قرار دارد و معمولاً نزدیک خط پایه است. دو اصطلاح بسیار رایج در گزارش ECG عبارتاند از ST elevation و ST depression.
معنی ST elevation در نوار قلب چیست؟
Elevation یعنی بالاتررفتن. ST elevation یعنی قطعه ST نسبت به خط پایه بالاتر قرار گرفته است.
این یافته همراه با علائم و الگوی مناسب میتواند یکی از نشانههای مهم سکته قلبی با بالارفتن ST یا ST-Elevation Myocardial Infarction – STEMI باشد، اما هر ST elevation به معنی سکته قلبی نیست.
Early repolarization، پریکاردیت، هیپرتروفی بطن، برخی اختلالات هدایت، اختلالات الکترولیتی و چند وضعیت دیگر نیز میتوانند ST elevation ایجاد کنند.
معنی ST depression در نوار قلب چیست؟
Depression یعنی پایینافتادن. ST depression میتواند با ایسکمی قلبی، تغییرات متقابل در بعضی سکتهها، اثر برخی داروها، اختلالات الکترولیتی، هیپرتروفی یا اختلال هدایت همراه باشد.
اهمیت ST depression به مقدار و شکل تغییر، لیدهای درگیر، علائم بیمار و تفاوت آن با ECGهای قبلی بستگی دارد.
بنابراین elevation یا depression بدون مشخصکردن بخش مورد نظر اصطلاح کاملی نیست؛ در گزارش نوار قلب معمولاً منظور ST elevation یا ST depression است.
معنی HR و Heart Rate در نوار قلب چیست؟
HR مخفف Heart Rate و به معنی تعداد ضربان قلب در یک دقیقه است و معمولاً با واحد bpm یا beats per minute نمایش داده میشود.
برای بیشتر بزرگسالان در حالت استراحت، محدوده ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه رایج است، اما افراد ورزشکار ممکن است ضربان استراحت پایینتری داشته باشند. فعالیت، تب، اضطراب، کمآبی، داروها و آریتمیها نیز میتوانند HR را تغییر دهند.
عدد HR باید همراه «ریتم» بررسی شود. برای مثال، ضربان ۷۵ منظم و ضربان ۷۵ نامنظم از نظر بالینی الزاماً یک مفهوم ندارند.
معنی ECG چیست؟
ECG مخفف Electrocardiogram یا الکتروکاردیوگرام است و EKG نیز به همین آزمایش اشاره دارد.
ECG فعالیت الکتریکی قلب را ثبت میکند، در حالی که اکوکاردیوگرافی یا Echocardiography با امواج صوتی ساختار، دریچهها و حرکت قلب را بررسی میکند. بنابراین نوار قلب و اکو جایگزین یکدیگر نیستند.
آیا بلند یا کوتاهبودن QRS همیشه بیماری است؟
خیر. ارتفاع QRS به لید، کالیبراسیون، محل الکترود، جثه، محور قلب و عوامل فنی وابسته است. حتی حرکت بیمار یا تماس نامناسب الکترود با پوست میتواند شکل نوار را تغییر دهد.
پزشک فقط ارتفاع را بررسی نمیکند؛ پهنا، محور، الگوی Q و R و S، تغییرات ST-T و ارتباط QRS با P نیز اهمیت دارند.
به همین دلیل عکسگرفتن از یک قسمت کوچک ECG و تلاش برای تشخیص بیماری فقط بر اساس همان قسمت، روش قابل اعتمادی نیست.
چه زمانی تغییرات نوار قلب نیاز به اقدام فوری دارد؟
اگر فرد همزمان با تغییرات ECG دچار فشار یا درد جدید قفسه سینه، تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع، احساس غش، سنکوپ یا درد منتشرشونده به بازو، فک، گردن یا پشت شده است، نباید منتظر تفسیر اینترنتی یا نوبت عادی بماند. این علائم میتوانند با سندرم حاد کرونری یا حمله قلبی همراه باشند.
در ایران برای فوریت پزشکی با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
نکته مهم این است که ECG ظاهراً طبیعی نیز همیشه بیماری حاد قلبی را رد نمیکند. در درد قفسه سینه ممکن است تکرار ECG، معاینه پزشکی، آزمایش تروپونین و ارزیابیهای تکمیلی لازم باشد.
نوار قلب در منزل چه زمانی کاربرد دارد؟
برای سالمندان، بیماران کمتوان، افرادی که جابهجایی برایشان دشوار است یا کسانی که پزشک ECG غیر اورژانسی درخواست کرده، نوار قلب ۱۲ لید در منزل میتواند گزینه کاربردی و راحتی باشد.
کیفیت ثبت به جایگذاری صحیح الکترودها، آرامبودن بیمار، تماس مناسب با پوست و عملکرد صحیح دستگاه وابسته است.
نوار قلب در منزل جایگزین اورژانس برای درد شدید قفسه سینه، تنگی نفس ناگهانی، سنکوپ یا کاهش سطح هوشیاری نیست. در شرایط غیر اورژانسی، انجام ECG در منزل و ارسال نتیجه برای بررسی پزشک میتواند نیاز به جابهجایی بیمار را کاهش دهد.
خلاصه اصطلاحات رایج نوار قلب
| اصطلاح | معنی ساده |
|---|---|
| ECG / EKG | نوار قلب یا الکتروکاردیوگرام |
| Lead | زاویه دید الکتریکی از قلب |
| Electrode | حسگر متصل به پوست |
| HR / Heart Rate | تعداد ضربان در دقیقه |
| P wave | فعالشدن الکتریکی دهلیزها |
| QRS complex | فعالشدن الکتریکی بطنها |
| T wave | بازگشت الکتریکی بطنها |
| aVR | لید تقویتشده از سمت بازوی راست |
| ST elevation | بالاتررفتن قطعه ST از خط پایه |
| ST depression | پایینافتادن قطعه ST از خط پایه |
سوالات متداول درباره لیدها و امواج نوار قلب
نوار قلب چند لید دارد؟
نوار قلب تشخیصی استاندارد ۱۲ لید دارد که از ۱۰ الکترود ساخته میشوند. دستگاههای مانیتورینگ یا قابل حمل ممکن است تعداد لیدهای کمتری داشته باشند و کاربرد آنها با ECG استاندارد ۱۲ لید یکسان نیست.
لیدهای قلبی در نوار قلب کداماند؟
لیدهای استاندارد عبارتاند از I، II، III، aVR، aVL، aVF و V1 تا V6. شش لید اندامی قلب را عمدتاً در صفحه فرونتال و شش لید سینهای آن را در صفحه افقی میبینند.
آیا منفیبودن aVR طبیعی است؟
در بسیاری از ECGهای طبیعی بخش عمده P، QRS و T در aVR منفی است، اما aVR نیز مانند تمام لیدهای دیگر باید همراه کل نوار قلب تفسیر شود.
آیا ST elevation حتماً به معنی سکته قلبی است؟
خیر. سکته حاد قلبی یکی از علل مهم ST elevation است، اما تنها علت نیست. علائم بیمار، شکل تغییرات، لیدهای درگیر، ECGهای قبلی، معاینه و آزمایشهای تکمیلی برای تشخیص اهمیت دارند.
آیا گزارش خودکار دستگاه ECG کافی است؟
خیر. تفسیر خودکار دستگاه میتواند کمککننده باشد، اما تشخیص نهایی محسوب نمیشود. نویز، جابهجایی الکترود، ریتمهای غیرمعمول و برخی الگوهای طبیعی میتوانند نتیجه الگوریتم دستگاه را تحت تأثیر قرار دهند.
جمعبندی
برای فهم نوار قلب ابتدا فرق الکترود و لید را بدانید: الکترود حسگر روی پوست است و لید زاویه دید الکتریکی از قلب. ECG استاندارد با ۱۰ الکترود، ۱۲ لید ایجاد میکند. مهمترین اجزای موجی آن P، کمپلکس QRS و T هستند و اصطلاحاتی مثل HR، aVR، ST elevation و ST depression هر کدام معنای مشخصی دارند.
بااینحال هیچ موج یا عددی را نباید جدا از کل نوار قلب تفسیر کرد. ارتفاع QRS، منفیشدن T یا تغییر ST میتواند علتهای متعدد داشته باشد. اگر در گزارش نوار قلب شما اصطلاح نامفهومی وجود دارد، بررسی کل ECG همراه با علائم، سابقه پزشکی و نظر پزشک بسیار قابل اعتمادتر از نتیجه خودکار دستگاه یا تفسیر یک عبارت منفرد است.
فرم ارسال نظر