- ۰۵ شهریور
- توسط: ادمین
عوارض بعد از دیالیز و مراقبت از بیمار؛ علائم طبیعی و خطرناک
دیالیز برای بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته کلیه یک درمان حیاتی است، اما بعضی افراد در ساعات بعد از همودیالیز دچار ضعف، خستگی، افت فشار خون، سرگیجه، گرفتگی عضلات، سردرد یا تهوع میشوند. بسیاری از این مشکلات به تغییر حجم مایعات و مواد معدنی بدن در جریان دیالیز مربوط هستند و با تنظیم بهتر برنامه درمانی قابل کنترلاند.
با این حال، هر علامتی بعد از دیالیز طبیعی نیست. درد قفسه سینه، تنگی نفس، غش، گیجی شدید، تشنج، تب و لرز، خونریزی مهارنشدنی یا از بین رفتن لرزش فیستول باید جدی گرفته شود و میتواند نیازمند ارزیابی فوری پزشکی باشد.
این مقاله بیشتر بر عوارض بعد از همودیالیز یا Hemodialysis تمرکز دارد؛ زیرا علائمی که بیماران با عنوان «حال بد بعد از دیالیز» بیان میکنند، اغلب مربوط به ساعات پس از یک جلسه همودیالیز است.
عوارض بعد از دیالیز چیست؟
عوارض دیالیز در همه بیماران یکسان نیست. سن، بیماریهای قلبی و دیابت، میزان مایع جمعشده بین جلسات، وزن خشک، کمخونی، داروهای مصرفی، وضعیت تغذیه و مقدار مایعی که در هر جلسه از بدن خارج میشود بر شدت علائم تأثیر دارند.
مهمترین عوارضی که ممکن است حین یا بعد از همودیالیز ایجاد شوند عبارتاند از:
| عارضه | علائم معمول | اقدام مناسب |
|---|---|---|
| افت فشار خون | سرگیجه، ضعف، تهوع، تاری دید | استراحت و اطلاع به تیم دیالیز در صورت تکرار |
| خستگی بعد از دیالیز | بیحالی و کاهش انرژی | استراحت کوتاه و بررسی علت در صورت شدت یا تداوم |
| گرفتگی عضلات | درد و انقباض ساق یا پا | کشش ملایم و گزارش کرامپهای مکرر |
| سردرد و تهوع | سردرد، تهوع یا استفراغ | بررسی فشار و مراجعه در صورت شدت علائم |
| خونریزی محل سوزن | ادامه خونریزی فیستول یا گرافت | فشار ملایم با گاز تمیز و پیگیری در صورت توقفنیافتن |
| مشکل فیستول یا کاتتر | قرمزی، تورم، درد، ترشح یا تغییر لرزش | تماس سریع با مرکز دیالیز |
| خارش | خارش و خشکی پوست | بررسی خشکی پوست، فسفر و سایر علل |
افت فشار خون بعد از دیالیز
افت فشار خون بعد از دیالیز یکی از شناختهشدهترین مشکلات همودیالیز است. در اصطلاح پزشکی به افت فشار مرتبط با جلسه دیالیز Intradialytic Hypotension گفته میشود.
هنگامی که مقدار زیادی مایع در مدت نسبتاً کوتاهی از بدن خارج شود، ممکن است حجم داخل عروق کاهش پیدا کند و بدن فرصت کافی برای جبران آن نداشته باشد. بیمار در این شرایط ممکن است دچار سرگیجه، تهوع، ضعف، تعریق، تاری دید، احساس سبکی سر یا حتی غش شود.
اگر بیمار پس از دیالیز سرگیجه دارد، بهتر است ابتدا بنشیند یا دراز بکشد و ناگهانی از جای خود بلند نشود. در صورت وجود دستگاه مناسب میتوان فشار خون را طبق آموزش تیم درمان اندازه گرفت.
نکته مهم این است که بیمار نباید برای افزایش فشار خون، خودسرانه مقدار زیادی آب، نوشیدنی شور یا نوشیدنی ورزشی مصرف کند؛ زیرا محدودیت مایعات، سدیم و سایر الکترولیتها در بیماران دیالیزی باید بهصورت فردی تعیین شود.
اگر افت فشار مرتب تکرار میشود، نفرولوژیست ممکن است وزن خشک (Dry Weight)، میزان برداشت مایع (Ultrafiltration)، طول جلسه دیالیز، داروهای فشار خون یا سایر اجزای نسخه دیالیز را بررسی کند. زمان مصرف یا مقدار داروهای فشار خون نیز نباید بدون نظر پزشک تغییر داده شود.
خستگی و بیحالی بعد از دیالیز
خستگی بعد از دیالیز یا Post-dialysis Fatigue یکی از شکایتهای مهم بیماران همودیالیزی است. فرد ممکن است بعد از جلسه احساس کند انرژی کافی برای فعالیتهای عادی ندارد و برای چند ساعت نیاز به استراحت داشته باشد.
خستگی میتواند علاوه بر خود جلسه دیالیز با عوامل دیگری مانند کمخونی، افت فشار خون، برداشت زیاد مایع، مشکلات خواب، تغذیه نامناسب، بیماری قلبی، افسردگی یا کافی نبودن دیالیز ارتباط داشته باشد.
استراحت کوتاه پس از دیالیز منطقی است. اگر بیمار سرگیجه یا ضعف قابل توجه دارد، بهتر است تا برطرف شدن علائم رانندگی نکند و فعالیتهایی که خطر افتادن دارند انجام ندهد.
اما خستگی شدید و تکرارشونده را نباید صرفاً «طبیعی بودن دیالیز» دانست. اگر بیمار بعد از هر جلسه ساعتهای زیادی توان انجام فعالیتهای عادی را ندارد، بهتر است کمخونی، کفایت دیالیز، تغذیه، وضعیت مایعات، فشار خون و بیماریهای همراه بررسی شوند.
گرفتگی عضلات بعد از دیالیز
گرفتگی یا Muscle Cramp بهویژه در عضلات ساق پا ممکن است هنگام دیالیز یا پس از آن ایجاد شود. تغییر سریع حجم مایعات، افت فشار خون و تغییر تعادل مواد محلول در خون از عوامل مؤثر هستند.
در کرامپ خفیف، استراحت، کشش آرام و ماساژ ملایم عضله میتواند کمککننده باشد. با این حال، مصرف خودسرانه نمک، پتاسیم، مکمل منیزیم یا حجم زیادی آب برای درمان گرفتگی عضله توصیه نمیشود.
کرامپهای مکرر باید به تیم دیالیز گزارش شوند؛ بهخصوص اگر همزمان با افت فشار یا افزایش زیاد وزن بین دو جلسه اتفاق بیفتند.
سردرد، تهوع و استفراغ بعد از دیالیز
سردرد و تهوع میتوانند در نتیجه افت فشار خون، تغییر مایعات و الکترولیتها یا عوامل مرتبط با خود بیماری کلیوی ایجاد شوند.
اگر این علائم خفیف باشند و بهسرعت برطرف شوند، معمولاً خطرناک نیستند؛ اما سردرد یا استفراغ شدید و تکرارشونده باید بررسی شود.
یک عارضه نادر اما مهم به نام سندرم عدم تعادل دیالیز یا Dialysis Disequilibrium Syndrome (DDS) نیز وجود دارد که بیشتر در شروع دیالیز یا در افرادی دیده میشود که جلسات خود را از دست دادهاند. سردرد، تهوع، بیقراری و گیجی ممکن است از علائم آن باشند و موارد شدید میتوانند با تشنج یا کاهش سطح هوشیاری همراه شوند.
بروز گیجی شدید، تشنج یا کاهش هوشیاری بعد از دیالیز نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
خونریزی محل فیستول بعد از دیالیز
در جریان همودیالیز معمولاً برای جلوگیری از لخته شدن خون در مدار دستگاه از داروهای ضدانعقاد استفاده میشود. به همین دلیل ممکن است پس از خارج کردن سوزن، محل فیستول یا گرافت کمی دیرتر بند بیاید.
با گاز تمیز باید فشار ملایم و مستقیم روی محل وارد شود. فشار بیش از حد یا بستن بسیار محکم بازو مناسب نیست، زیرا ممکن است جریان خون فیستول را مختل کند.
اگر خونریزی قابل توجه است یا با فشار مستقیم متوقف نمیشود، باید با مرکز دیالیز تماس گرفت. خونریزی شدید یا ادامهدار میتواند نیازمند اقدام اورژانسی باشد.
مراقبت از فیستول بعد از دیالیز
فیستول شریانی وریدی (Arteriovenous Fistula یا AV Fistula) یکی از مهمترین راههای دسترسی عروقی در بیماران همودیالیزی است و مراقبت صحیح از آن اهمیت بسیار زیادی دارد.
بیمار باید روزانه با لمس ملایم، لرزش طبیعی فیستول که به آن Thrill گفته میشود را بررسی کند.
برای محافظت از دست دارای فیستول:
- فشار خون از آن دست گرفته نشود.
- از همان دست خونگیری و تزریق انجام نشود.
- لباس، ساعت یا زیورآلات بسیار تنگ روی مسیر فیستول قرار نگیرد.
- بیمار روی دست دارای فیستول نخوابد.
- فشار مستقیم یا بار سنگین روی آن وارد نشود.
- محل فیستول تمیز نگه داشته شود.
قرمزی، تورم، گرمی، درد جدید، ترشح یا کاهش و قطع لرزش فیستول باید سریع به مرکز دیالیز اطلاع داده شود.
مراقبت از کاتتر دیالیز در منزل
اگر بیمار از کاتتر ورید مرکزی یا Central Venous Catheter برای دیالیز استفاده میکند، پیشگیری از عفونت اهمیت ویژهای دارد.
پانسمان کاتتر باید تمیز و خشک باقی بماند و کاتتر نباید در منزل بدون آموزش و دستور تیم درمان باز یا دستکاری شود. تعویض پانسمان نیز باید مطابق دستور مرکز دیالیز و با روش مناسب انجام شود.
تب، لرز، قرمزی، درد، تورم یا ترشح اطراف کاتتر میتواند نشانه عفونت باشد و نیاز به بررسی سریع دارد. توصیههای مراکز دانشگاهی ایران نیز بر تمیز و خشک نگه داشتن پانسمان و جلوگیری از دستکاری غیرضروری کاتتر تأکید دارند.
خارش بعد از دیالیز
خارش یا Pruritus در افراد مبتلا به بیماری پیشرفته کلیه شایع است و الزاماً مستقیماً به همان جلسه دیالیز مربوط نمیشود.
خشکی پوست، اختلالات فسفر و مواد معدنی، بیماری مزمن کلیه و عوامل التهابی ممکن است در ایجاد خارش نقش داشته باشند.
استفاده از مرطوبکننده ساده و بدون عطر ممکن است به خشکی پوست کمک کند، اما خارش شدید یا طولانیمدت باید بررسی شود. مصرف خودسرانه داروهای ضدخارش یا مکملها نیز مناسب نیست؛ زیرا دوز بعضی داروها در بیماران کلیوی باید تعدیل شود.
بعد از دیالیز چه بخوریم و چه بنوشیم؟
رژیم غذایی بیمار دیالیزی باید بر اساس آزمایش خون، میزان ادرار باقیمانده، وزن خشک، نوع دیالیز و نظر نفرولوژیست یا متخصص تغذیه کلیوی تنظیم شود.
بهطور کلی کنترل سدیم و مایعات باعث میشود تجمع آب بین جلسات کمتر شود و نیاز به خارج کردن سریع حجم زیاد مایع در جلسه بعد کاهش پیدا کند.
مقدار پتاسیم و فسفر نیز باید بر اساس آزمایشهای بیمار کنترل شود. بنابراین فرد نباید صرفاً برای درمان ضعف بعد از دیالیز سراغ آبمیوه زیاد، نوشیدنیهای ورزشی، مواد بسیار شور یا خوراکیهای پرپتاسیم برود.
پروتئین کافی برای بسیاری از بیماران همودیالیزی اهمیت دارد، اما مقدار مناسب آن باید برای هر بیمار مشخص شود.
مراقبت از بیمار دیالیزی در منزل
در ساعات پس از بازگشت بیمار به منزل بهتر است مراقب یا اعضای خانواده چند مورد را بررسی کنند:
- بیمار هنگام بلند شدن سرگیجه یا عدم تعادل نداشته باشد.
- محل فیستول یا گرافت خونریزی نداشته باشد.
- لرزش طبیعی فیستول حفظ شده باشد.
- داروها دقیقاً مطابق نسخه مصرف شوند.
- محدودیت مایعات و رژیم غذایی رعایت شود.
- افزایش وزن بین جلسات طبق برنامه مرکز دیالیز پایش شود.
- تب، لرز، تنگی نفس، درد قفسه سینه یا اختلال هوشیاری نادیده گرفته نشود.
اگر بیمار سالمند است، تنها زندگی میکند یا پس از دیالیز ضعف قابل توجهی دارد، مراقبت پرستاری در منزل میتواند برای پایش وضعیت عمومی، بررسی فشار خون، کمک به مصرف صحیح داروها، مشاهده وضعیت دسترسی عروقی و آموزش خانواده مفید باشد.
البته خدمات مراقبت در منزل جایگزین اورژانس یا مرکز دیالیز برای علائم خطر نیست.
چه زمانی عوارض بعد از دیالیز خطرناک است؟
در صورت مشاهده موارد زیر باید سریع با پزشک یا مرکز دیالیز تماس گرفت و اگر وضعیت شدید یا اورژانسی است با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفته شود:
- درد یا فشار قفسه سینه
- تنگی نفس جدید یا شدید
- غش یا کاهش سطح هوشیاری
- گیجی شدید یا تشنج
- ضعف ناگهانی یک سمت بدن
- تب و لرز، بهخصوص در بیمار دارای کاتتر
- خونریزی شدید یا مهارنشدنی
- قرمزی، تورم، گرمی یا ترشح محل فیستول یا کاتتر
- از بین رفتن یا تغییر واضح لرزش فیستول
- تپش قلب شدید همراه با ضعف، سرگیجه یا درد قفسه سینه
این علائم نباید صرفاً به «حال طبیعی بیمار بعد از دیالیز» نسبت داده شوند.
عوارض دیالیز صفاقی با همودیالیز چه تفاوتی دارد؟
در دیالیز صفاقی یا Peritoneal Dialysis (PD) الگوی عوارض متفاوت است. یکی از مهمترین مشکلات، عفونت محل خروج کاتتر یا پریتونیت (Peritonitis) است.
درد شکم، تب، تهوع یا استفراغ، قرمزی و ترشح اطراف کاتتر و بهخصوص کدر شدن مایع خروجی دیالیز صفاقی نیاز به بررسی سریع دارند. فتق و افزایش وزن نیز از دیگر عوارض احتمالی این روش هستند.
بنابراین توصیههای مراقبتی باید متناسب با نوع دیالیز بیمار باشد.
چگونه عوارض بعد از دیالیز را کمتر کنیم؟
هدف درمان این نیست که بیمار پس از هر جلسه ساعتها با ضعف شدید یا حال عمومی نامناسب زندگی کند. بسیاری از عوارض را میتوان با همکاری بیمار، خانواده و تیم نفرولوژی کاهش داد.
حضور منظم در جلسات، کامل کردن زمان دیالیز، کنترل مصرف مایعات و نمک، مصرف صحیح داروها، ثبت وزن، مراقبت از فیستول یا کاتتر و گزارش دقیق عوارض اهمیت زیادی دارند.
اگر افت فشار، کرامپ، تهوع، سردرد یا خستگی در چند جلسه تکرار میشود، زمان شروع علامت، مدت آن، فشار خون و میزان افزایش وزن بین جلسات را یادداشت کنید. این اطلاعات میتواند به نفرولوژیست برای تنظیم وزن خشک، میزان برداشت مایع، داروها یا نسخه دیالیز کمک کند.
جمعبندی
عوارض بعد از دیالیز میتوانند از خستگی، سرگیجه، افت فشار و گرفتگی عضلات تا مشکلات جدیتری مانند عفونت، خونریزی و اختلال عملکرد فیستول یا کاتتر متغیر باشند.
ضعف خفیف و کوتاهمدت ممکن است پس از همودیالیز رخ دهد، اما علائم شدید یا تکرارشونده را نباید طبیعی فرض کرد. مراقبت صحیح از فیستول و کاتتر، رعایت رژیم مایعات و تغذیه، مصرف صحیح داروها و شناخت علائم خطر بخش مهمی از مراقبت از بیمار دیالیزی است.
اگر بیمار پس از دیالیز برای پایش وضعیت عمومی، مراقبت پرستاری، کنترل داروها یا آموزش خانواده نیاز به حمایت بیشتری دارد، میتوان از خدمات تخصصی مراقبت سلامت در منزل استفاده کرد. در درد قفسه سینه، تنگی نفس، اختلال هوشیاری، خونریزی شدید یا سایر علائم اورژانسی، اولویت همیشه مراجعه فوری پزشکی یا تماس با اورژانس ۱۱۵ است.
فرم ارسال نظر