- ۰۶ شهریور
- توسط: ادمین
علائم عفونت زخم و زمان مراجعه به کارشناس زخم
قرمزی، درد یا کمی ترشح همیشه به معنی عفونت زخم نیست؛ بسیاری از زخمها در روزهای نخست ترمیم مقداری التهاب طبیعی دارند. مسئله مهم این است که علائم به جای بهتر شدن، بیشتر شوند. افزایش درد، گسترش قرمزی و گرمی، تورم، ترشح چرکی، بوی بد، باز شدن زخم یا بخیه و تب از مهمترین علائم عفونت زخم هستند. در صورت وجود این نشانهها، بهویژه در افراد دیابتی یا کسانی که زخم جراحی، زخم بستر یا زخم عمیق دارند، ارزیابی زودهنگام اهمیت زیادی دارد.
عفونت زخم یا Wound Infection زمانی اتفاق میافتد که میکروارگانیسمها در زخم تکثیر شوند و واکنش بافتی ایجاد کنند. همه زخمهای باز الزاماً استریل نیستند و وجود باکتری روی سطح زخم بهتنهایی به معنی عفونت نیست. مشکل زمانی آغاز میشود که فعالیت میکروبی باعث اختلال در ترمیم، التهاب موضعی یا گسترش عفونت به بافتهای اطراف شود. در عفونتهای شدیدتر، عفونت میتواند از پوست و بافت نرم عبور کند و حتی به استخوان یا جریان خون برسد.
مهمترین علائم عفونت زخم چیست؟
در یک زخم در حال بهبود معمولاً باید بهتدریج درد، قرمزی و ترشح کمتر شود. اگر روند برعکس شده و علائم روزبهروز بیشتر شوند، احتمال عفونت مطرح میشود.
| علامت | چه چیزی نگرانکننده است؟ |
|---|---|
| قرمزی | بیشتر شدن یا گسترش قرمزی اطراف زخم |
| درد | افزایش درد یا شروع دوباره درد پس از بهتر شدن |
| گرمی | گرمتر شدن واضح پوست اطراف زخم |
| تورم | تورم جدید یا رو به افزایش |
| ترشح | ترشح غلیظ، کدر، چرکی، سبز، زرد یا بدبو |
| بوی زخم | بوی ناخوشایند جدید یا شدیدتر شدن بو |
| ظاهر زخم | باز شدن لبهها، تخریب بافت یا افزایش عمق |
| ترمیم | متوقف شدن یا کند شدن غیرمنتظره بهبود |
| علائم عمومی | تب، لرز، ضعف یا احساس بیماری |
در زخمهای مزمن، علائم همیشه به این وضوح نیستند. افزایش ترشح، خونریزی آسان بافت، ایجاد بافت گرانوله شکننده یا بیش از حد و متوقف شدن روند ترمیم نیز میتواند از نشانههای ظریفتر عفونت موضعی باشد.
زخم عفونت کرده چه شکلی است؟
ظاهر یک زخم عفونت کرده بسته به نوع و عمق زخم متفاوت است. ممکن است پوست اطراف آن قرمز، متورم و گرم باشد، هنگام لمس درد بیشتری ایجاد کند یا مایع کدر و چرک از آن خارج شود.
نکته مهم، مقایسه زخم با روزهای قبل است. مقدار محدودی قرمزی و حساسیت در اطراف یک زخم تازه یا محل جراحی میتواند طبیعی باشد؛ اما گسترش قرمزی، افزایش درد، زیاد شدن ترشح یا بدتر شدن ظاهر زخم باید جدی گرفته شود.
کشیدن خط دور قرمزی برای بررسی گسترش آن گاهی توسط تیم درمانی استفاده میشود، اما این کار جای ارزیابی تخصصی را نمیگیرد.
ترشح زخم نشانه چیست؟
یکی از پرتکرارترین پرسشها این است که ترشح زخم نشانه چیست؟ پاسخ به رنگ، غلظت، مقدار، بو و مرحله ترمیم زخم بستگی دارد.
مقدار کم ترشح شفاف یا زرد بسیار روشن که به آن Serous Drainage گفته میشود، میتواند بخشی از روند طبیعی ترمیم باشد. ترشح صورتی کمرنگ یا Serosanguineous Drainage نیز در بعضی زخمهای تازه مشاهده میشود.
در مقابل، ترشح غلیظ و کدر که حالت چرکی یا Purulent Drainage دارد، بهخصوص اگر همراه بوی نامطبوع، افزایش درد، گرمی یا قرمزی باشد، بیشتر به نفع عفونت است. خیس شدن مداوم پانسمان یا افزایش ناگهانی حجم ترشح نیز نیاز به بررسی دارد.
آیا بوی بد زخم نشانه عفونت است؟
بوی بد زخم میتواند یکی از نشانههای عفونت باشد، بهویژه وقتی بوی جدید یا شدید همراه با ترشح چرکی، نکروز، افزایش درد یا قرمزی دیده شود.
با این حال، تنها بر اساس بو نمیتوان عفونت را تشخیص داد. برخی زخمهای مزمن، بافت مرده یا حتی بعضی پانسمانها ممکن است بو ایجاد کنند. کارشناس زخم باید پس از برداشتن پانسمان و پاکسازی مناسب زخم، وضعیت بافت، میزان ترشح، پوست اطراف و سایر علائم را ارزیابی کند. بوی شدید همراه با بافت سیاه، خاکستری یا علائم عمومی بیمار نیازمند ارزیابی سریعتر است.
علائم عفونت زخم بخیه چیست؟
در روزهای اولیه بعد از جراحی، کمی درد، حساسیت یا قرمزی محدود ممکن است طبیعی باشد. علائم عفونت زخم بخیه بیشتر زمانی مطرح میشوند که وضعیت محل عمل به جای بهتر شدن، رو به وخامت برود.
افزایش قرمزی و گرمی اطراف بخیه، درد رو به افزایش، تورم، خروج چرک یا ترشح کدر، بوی نامطبوع، باز شدن بخشی از زخم و تب از علائم هشدار هستند. عفونت محل جراحی یا Surgical Site Infection ـ SSI ممکن است فقط پوست را درگیر کند یا در موارد جدیتر به بافتهای عمقی برسد.
اگر بخیه باز شده یا ترشح چرکی ایجاد شده است، خودسرانه بخیه را دستکاری نکنید و روی زخم مواد سنتی یا داروهای موضعی بدون تجویز قرار ندهید.
چه زمانی زخم نیاز به پزشک دارد؟
هر زخمی الزاماً نیازمند مراجعه اورژانسی نیست، اما برخی شرایط نباید منتظر نوبت معمول یا تعویض پانسمان بعدی بمانند.
| وضعیت | اقدام مناسب |
|---|---|
| قرمزی، درد یا ترشح رو به افزایش | ارزیابی پزشکی یا تخصصی در کوتاهترین زمان |
| چرک، بوی بد یا باز شدن زخم جراحی | تماس با پزشک یا تیم جراحی |
| تب و لرز همراه زخم | ارزیابی سریع پزشکی |
| زخم عمیق، سوراخشدگی یا جسم خارجی | مراجعه پزشکی |
| گازگرفتگی انسان یا حیوان | ارزیابی پزشکی و وضعیت واکسیناسیون |
| زخم پای فرد دیابتی | ارزیابی سریع، حتی اگر درد کم باشد |
| سیاه شدن بافت یا ایجاد گانگرن | مراجعه فوری |
| قرمزی که سریع در حال گسترش است | مراجعه فوری |
| گیجی، تنگی نفس، ضعف شدید یا بدحالی واضح | مراجعه اورژانسی |
عفونت میتواند در موارد شدید وارد جریان خون شود و به سپسیس ـ Sepsis منجر شود. گیجی، احساس بیماری شدید، تب یا لرز، پوست مرطوب و سرد، درد بسیار شدید و اختلال تنفس از علائمی هستند که نباید در منزل منتظر برطرف شدن آنها ماند.
زخم پای دیابتی را حتی بدون درد جدی بگیرید
در افراد مبتلا به دیابت، کاهش حس پا یا Peripheral Neuropathy ممکن است باعث شود زخم عمیق یا عفونت شدید درد زیادی نداشته باشد. بنابراین نبود درد، عفونت را رد نمیکند.
وجود هر زخم باز پا، قرمزی، تورم، افزایش گرما، ترشح یا تغییر رنگ در فرد دیابتی بهتر است سریع ارزیابی شود. عفونت شدید، گانگرن، آبسه عمقی، نکروز یا اختلال خونرسانی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی و گاهی جراحی و بررسی عروق است. راهنماهای تخصصی نیز بر درمان تیمی زخم پای دیابتی تأکید دارند.
چه زمانی به کارشناس زخم مراجعه کنیم؟
مراجعه به کارشناس زخم فقط برای زخم عفونی نیست. اگر زخم پس از چند روز روند مشخصی به سمت بهبود ندارد، ترشح آن زیاد شده، پانسمان دائماً خیس میشود، اطراف زخم آسیب میبیند، زخم بستر ایجاد شده یا بیمار مبتلا به دیابت، مشکلات عروقی یا محدودیت حرکتی است، ارزیابی تخصصی میتواند از پیچیدهتر شدن زخم جلوگیری کند.
در خدمات مراقبت از زخم در منزل، ارزیابی حضوری این مزیت را دارد که علاوه بر خود زخم، شیوه پانسمان، فشار واردشده به محل، وضعیت پوست اطراف، تغذیه، تحرک بیمار و نحوه مراقبت خانواده نیز بررسی شود.
در ایران نیز توسعه مراقبت جامع سلامت در منزل ـ Home Care در اسناد سیاستی نظام سلامت مورد توجه قرار گرفته است. برای خدمات حرفهای در منزل بهتر است از مراکز معتبر و نیروهای دارای صلاحیت حرفهای استفاده شود.
کارشناس زخم کیست؟
کارشناس زخم یا Wound Care Specialist اصطلاحی است که در عمل برای فرد آموزشدیده و دارای صلاحیت حرفهای در ارزیابی و مراقبت از انواع زخم استفاده میشود. بسیاری از فعالان این حوزه پرستارانی هستند که علاوه بر آموزش پایه پرستاری، آموزش و تجربه بیشتری در مدیریت زخم، پانسمانهای تخصصی، زخم بستر، زخم دیابتی، زخمهای جراحی و زخمهای مزمن دارند.
وظیفه او فقط تعویض پانسمان نیست. ارزیابی نوع و ابعاد زخم، بررسی ترشح و پوست اطراف، تشخیص علائم هشدار، انتخاب روش مناسب پانسمان در محدوده صلاحیت حرفهای، آموزش خانواده، مستندسازی روند درمان و ارجاع بیمار در صورت نیاز از بخشهای مهم مراقبت تخصصی زخم هستند.
درمانگر زخم کیست؟
اصطلاح درمانگر زخم نیز در ایران به شکل گسترده استفاده میشود، اما نباید آن را مترادف «پزشک متخصص» در نظر گرفت. صلاحیت هر فرد برای انجام اقدامات درمانی به رشته پایه، مجوز حرفهای، آموزشهای تکمیلی و حدود قانونی فعالیت او وابسته است.
برای مثال، تشخیص علت عفونت شدید، تجویز آنتیبیوتیک، تصمیم درباره جراحی، درمان اختلال خونرسانی یا مدیریت عفونتهای عمقی ممکن است به پزشک، جراح، متخصص عفونی، متخصص عروق یا تیم چندتخصصی نیاز داشته باشد.
فرق پرستار زخم و کارشناس زخم چیست؟
«پرستار زخم» معمولاً به پرستاری گفته میشود که در حوزه مراقبت از زخم آموزش و تجربه تخصصی بیشتری کسب کرده است. عبارت «کارشناس زخم» اصطلاحی عمومیتر است که در محیطهای درمانی و تبلیغاتی استفاده میشود.
به همین دلیل، هنگام انتخاب فرد برای درمان صرفاً به عنوان «کارشناس زخم» اکتفا نکنید. رشته تحصیلی پایه، شماره نظام حرفهای در صورت وجود، آموزش تخصصی، سابقه بالینی و مرکز ارائهدهنده خدمت اهمیت بیشتری از عنوان تبلیغاتی دارد.
درمان عفونت زخم چگونه انجام میشود؟
درمان به نوع زخم، عمق عفونت، وضعیت خونرسانی و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. ممکن است پاکسازی صحیح زخم، برداشتن بافت مرده یا Debridement، تخلیه تجمع چرک، انتخاب پانسمان مناسب، نمونهبرداری میکروبی در موارد لازم و درمان آنتیبیوتیکی بخشی از برنامه درمان باشند.
آنتیبیوتیک را نباید صرفاً به دلیل وجود هر نوع زخم یا ترشح، خودسرانه شروع کرد. انتخاب دارو در عفونت زخم به نوع عفونت، شدت آن، سابقه بیمار و الگوی مقاومت میکروبی وابسته است و در بعضی عفونتها، آنتیبیوتیک بدون تخلیه چرک یا برداشتن بافت مرده کافی نیست.
زخم و واکسن کزاز
در زخمهای عمیق، سوراخشدگی، گازگرفتگی، زخم آلوده به خاک یا بزاق، سوختگی، آسیب لهشدگی و زخم دارای بافت مرده باید وضعیت ایمنی فرد در برابر کزاز ـ Tetanus بررسی شود.
برنامه ایمنسازی ایران واکسنهای حاوی کزاز را در دوران کودکی شامل میشود و برای بزرگسالان نیز یادآور دیفتری ـ کزاز توصیه شده است. با این حال، بعد از ایجاد زخم تصمیم درباره نیاز به دوز یادآور یا Tetanus Immune Globulin ـ TIG باید بر اساس نوع زخم و سابقه واکسیناسیون توسط پزشک یا مرکز درمانی انجام شود. آنتیبیوتیک جای واکسیناسیون و پیشگیری اختصاصی کزاز را نمیگیرد.
تا زمان رسیدن کارشناس زخم چه کار کنیم؟
اگر زخم دچار علائم مشکوک به عفونت شده است، آن را دستکاری یا فشار ندهید و چرک را با وسایل غیراستریل تخلیه نکنید. دستها قبل و بعد از تماس با زخم تمیز شوند، پانسمان آلوده تعویض شود و زخم تا ارزیابی حرفهای با پانسمان تمیز محافظت شود.
از ریختن خودسرانه الکل، آباکسیژنه، پودر آنتیبیوتیک، داروهای گیاهی یا ترکیبات ناشناخته داخل زخم خودداری کنید؛ زیرا نوع ماده مورد استفاده باید متناسب با زخم و هدف درمان انتخاب شود.
ارزیابی زخم در منزل چه زمانی گزینه مناسبی است؟
برای سالمندان کمتوان، بیماران پس از جراحی، افراد مبتلا به زخم بستر، بیماران دیابتی یا افرادی که رفتوآمد برایشان دشوار است یا پرمشغله هستند، ارزیابی و پانسمان توسط نیروی واجد صلاحیت در منزل میتواند بخشی از ادامه مراقبت باشد.
اگر درباره ظاهر زخم، ترشح، بوی بد یا روند بهبود آن مطمئن نیستید، بررسی زودهنگام معمولاً منطقیتر از ادامه چندروزه درمان تجربی است. در صورت نیاز میتوان برای ارزیابی زخم در منزل و بررسی علائم عفونت توسط پرستار یا کارشناس زخم درخواست مشاوره و اعزام نیروی درمانی ثبت کرد. در صورت مشاهده علائم خطر، بیمار به جای ادامه درمان صرفاً در منزل باید به پزشک یا مرکز درمانی ارجاع شود.
سوالات متداول
آیا زرد بودن ترشح زخم یعنی عفونت؟
نه همیشه. مقدار کم مایع شفاف تا زرد روشن میتواند ترشح سروزی و بخشی از ترمیم طبیعی باشد. ترشح غلیظ، کدر، چرکی، بدبو یا رو به افزایش بیشتر نگرانکننده است، مخصوصاً اگر درد، قرمزی یا گرمی زخم نیز افزایش پیدا کرده باشد.
آیا عفونت زخم بدون تب ممکن است؟
بله. عفونت موضعی میتواند بدون تب ایجاد شود. نبود تب بهخصوص در سالمندان، بیماران دیابتی و بعضی افراد دارای ضعف سیستم ایمنی عفونت را رد نمیکند.
بوی بد زخم به تنهایی خطرناک است؟
بوی جدید و واضح باید بررسی شود، اما به تنهایی تشخیص قطعی عفونت نیست. وجود همزمان چرک، نکروز، افزایش درد یا قرمزی اهمیت آن را بیشتر میکند.
زخم عفونی را در منزل میتوان درمان کرد؟
بعضی زخمهای سطحی پس از ارزیابی پزشکی ممکن است در منزل پیگیری شوند، اما عفونت شدید، آبسه، نکروز، گانگرن، تب و بدحالی، زخم پای دیابتی پیچیده یا احتمال درگیری عمقی ممکن است نیاز به بیمارستان، جراحی یا درمان تخصصی داشته باشد.
چه زمانی به کارشناس زخم مراجعه کنیم؟
اگر زخم خوب نمیشود، ترشح یا درد افزایش یافته، زخم مزمن یا دیابتی است، بوی غیرطبیعی ایجاد شده یا انتخاب و تعویض پانسمان دشوار است، ارزیابی کارشناس زخم مفید است. وجود علائم شدید یا عمومی بدن نیازمند ارزیابی پزشک نیز هست.
جمعبندی
مهمترین اصل در تشخیص علائم عفونت زخم توجه به تغییر روند زخم است. قرمزی، درد یا ترشح خفیف در ابتدای ترمیم ممکن است طبیعی باشد، اما افزایش درد و گرمی، گسترش قرمزی، ترشح چرکی، بوی بد، باز شدن زخم، کند شدن ترمیم و تب نیازمند توجه هستند.
در زخم پای دیابتی، زخم جراحی، زخم بستر و زخمهای عمیق بهتر است آستانه مراجعه پایینتر باشد. کارشناس زخم میتواند روند ترمیم و پانسمان را ارزیابی و علائم خطر را شناسایی کند، اما عفونت شدید یا مشکلاتی مانند آبسه، نکروز و اختلال خونرسانی باید با همکاری پزشک و تیم تخصصی مدیریت شوند.
فرم ارسال نظر