- ۰۵ شهریور
- توسط: ادمین
کاتتر و شالدون دیالیز؛ کاربرد، مراقبت و علائم خطر
اگر همودیالیز باید سریع شروع شود، همیشه فرصت کافی برای ساخت و آمادهشدن فیستول شریانیوریدی وجود ندارد. در این شرایط پزشک ممکن است از کاتتر ورید مرکزی همودیالیز (Hemodialysis Central Venous Catheter یا CVC) استفاده کند. «شالدون» نامی است که در ایران برای کاتتر موقت دیالیز بسیار شنیده میشود. این کاتتر در یک ورید بزرگ قرار میگیرد و به دستگاه دیالیز اجازه میدهد خون را از بدن خارج کند و پس از تصفیه برگرداند.
کاتتر دیالیز راهی سریع و گاهی حیاتی برای شروع درمان است، اما در مقایسه با فیستول یا گرافت شریانیوریدی خطر عفونت خون بیشتری دارد. به همین دلیل نوع دسترسی عروقی، مدت استفاده و زمان تبدیل آن به دسترسی مناسبتر باید بر اساس وضعیت هر بیمار و نظر نفرولوژیست برنامهریزی شود. راهنمای KDOQI نیز بر برنامه فردی دسترسی عروقی و شرایط بالینی بیمار تأکید دارد.
شالدون برای دیالیز چیست؟
کاتتر شالدون (Shaldon Catheter) در کاربرد امروزی معمولاً به یک کاتتر بزرگ، دو لومن و غیرتونلدار (Non-tunneled) گفته میشود که برای دسترسی موقت در همودیالیز به کار میرود. دو مجرا اجازه میدهند در یک مسیر خون به سمت دستگاه دیالیز برود و در مسیر دیگر خون تصفیهشده به بدن برگردد. پورتها معمولاً قرمز و آبی هستند؛ با وجود نام «شریانی» و «وریدی» روی لومنها، هر دو در یک ورید مرکزی قرار دارند.
شالدون بیشتر زمانی کاربرد دارد که دیالیز باید فوراً یا طی مدت کوتاهی شروع شود؛ برای مثال در برخی موارد آسیب حاد کلیه (Acute Kidney Injury)، اختلال شدید الکترولیتها یا زمانی که بیمار مزمن هنوز فیستول یا گرافت قابل استفاده ندارد. تشخیص نیاز فوری به دیالیز فقط بر اساس عدد کراتینین نیست و با علائم، آزمایشها و وضعیت بالینی سنجیده میشود.
شالدون معمولاً کجا گذاشته میشود؟
یکی از محلهای رایج، ورید ژوگولار داخلی (Internal Jugular Vein) در گردن است و در بسیاری از بیماران سمت راست به دلیل مسیر مستقیمتر ترجیح داده میشود. ورید فمورال (Femoral Vein) در کشاله ران نیز در برخی شرایط استفاده میشود. استفاده از ورید سابکلاوین (Subclavian Vein) در بیماران کلیوی معمولاً تا حد امکان پرهیز میشود، چون تنگی ورید مرکزی میتواند گزینههای دسترسی عروقی آینده را محدود کند.
جایگذاری کاتتر اقدامی تخصصی است و باید در شرایط استریل و توسط پزشک آموزشدیده انجام شود. راهنماهای معتبر استفاده از هدایت سونوگرافی را در صورت دسترسی و مهارت اپراتور برای کاهش تلاشهای ناموفق و برخی عوارض مکانیکی توصیه میکنند.
منظور از «فیستول گردن برای دیالیز» چیست؟
عبارت «فیستول گردن برای دیالیز» در جستوجوی کاربران رایج است، اما از نظر پزشکی در اغلب موارد منظور همان کاتتر دیالیز گردنی است، نه فیستول واقعی. فیستول شریانیوریدی (Arteriovenous Fistula یا AVF) با اتصال جراحی یک شریان به ورید ساخته میشود و معمولاً در ساعد یا بازو قرار میگیرد. کاتتر گردنی یک لوله داخل ورید مرکزی است و مراقبت آن با فیستول تفاوت دارد.
فیستول AV در بسیاری از بیماران همودیالیزی مزمن، در صورت مناسببودن عروق و شرایط بیمار، به دلیل خطر کمتر عفونت نسبت به کاتتر ترجیح داده میشود. با این حال، KDOQI انتخاب دسترسی را فردمحور میداند و وضعیت عروق، بیماریهای همراه، احتمال پیوند، طول مدت پیشبینیشده دیالیز و ترجیح آگاهانه بیمار را در تصمیمگیری دخیل میکند.
تفاوت شالدون، کاتتر دائمی و فیستول دیالیز
| نوع دسترسی | کاربرد معمول | نکته مهم |
|---|---|---|
| شالدون یا کاتتر غیرتونلدار | شروع فوری یا موقت همودیالیز | سریع قابل استفاده است، اما خطر عفونت بالاتری دارد |
| کاتتر تونلدار کافدار (Tunneled Cuffed Catheter/Permcath) | نیاز به کاتتر برای مدت طولانیتر | برای استفاده طولانیتر از نوع غیرتونلدار مناسبتر است |
| فیستول شریانیوریدی (AVF) | دسترسی بلندمدت در بسیاری از بیماران | معمولاً کمترین خطر عفونت را دارد |
| گرافت شریانیوریدی (AVG) | وقتی عروق برای فیستول مناسب نیستند | خطر عفونت بیشتر از فیستول و کمتر از کاتتر مرکزی است |
کاتتر غیرتونلدار برای استفاده طولانی طراحی نشده است. KDOQI استفاده از کاتتر غیرتونلدار ژوگولار را برای دوره محدود، برای مثال کمتر از حدود دو هفته یا مطابق سیاست مرکز، منطقی میداند. اگر نیاز به کاتتر ادامه پیدا کند، پزشک ممکن است نوع تونلدار یا برنامه AVF/AVG را در نظر بگیرد.
مراقبت از شالدون و کاتتر دیالیز در منزل
هدف اصلی مراقبت در خانه، پیشگیری از عفونت، خیسشدن پانسمان، کشیدهشدن کاتتر و دستکاری غیرضروری است. این کاتتر مستقیم به گردش خون راه دارد و باید با دقت زیادی مراقبت شود.
- پانسمان را تمیز، خشک و سالم نگه دارید. اگر خیس، کثیف، شل یا جدا شد، طبق دستور مرکز دیالیز برای تعویض ایمن آن اقدام کنید.
- کاتتر را زیر آب فرو نبرید. شنا و وان مناسب نیست و برای حمامکردن باید روش محافظت مورد تأیید مرکز دیالیز را رعایت کنید.
- درپوشها، کلمپها و لومنها را باز نکنید و کاتتر را در خانه شستوشو ندهید. تزریق دارو یا سرم فقط با دستور مشخص و توسط فرد آموزشدیده انجام شود.
- هیچ پماد آنتیبیوتیک یا ماده ضدعفونیکنندهای را خودسرانه روی محل خروج کاتتر نزنید.
- از کشیدهشدن لوله هنگام خواب یا تعویض لباس جلوگیری کنید. اگر طول قسمت بیرونی تغییر کرد، آن را به داخل فشار ندهید.
- هنگام اتصال و قطع کاتتر، بهداشت دست، تکنیک آسپتیک و استفاده از ماسک توسط بیمار و کارکنان اهمیت دارد.
CDC برای مراقبت حرفهای از کاتترهای همودیالیز بر ضدعفونی هاب کاتتر، تکنیک آسپتیک و استفاده از کلرهگزیدین الکلی با غلظت بیش از ۰٫۵ درصد به عنوان انتخاب نخست ضدعفونی پوست، در صورت نداشتن منع، تأکید میکند. این توصیه برای تیم درمان است و به معنای انجام خودسرانه ضدعفونی توسط بیمار نیست.
چه علائمی میتواند نشانه عفونت کاتتر باشد؟
عفونت ممکن است محدود به محل خروج باشد یا وارد خون شود و به عفونت جریان خون مرتبط با کاتتر (Catheter-Related Bloodstream Infection یا CRBSI) و حتی سپسیس منجر شود. تب، لرز، احساس ناخوشی شدید، قرمزی، گرمی، تورم، درد یا حساسیت محل و ترشح چرکی یا غیرعادی مهم هستند. تب و لرز حین دیالیز یا کمی پس از شروع آن نیز باید فوراً به تیم دیالیز اطلاع داده شود.
اگر بیمار دیالیزی تب و لرز دارد، خودسرانه آنتیبیوتیک شروع نکنید و منتظر نوبت عادی بعدی دیالیز نمانید. ارزیابی ممکن است به کشت خون، بررسی کاتتر، آنتیبیوتیک و در بعضی شرایط تعویض یا خارجکردن کاتتر نیاز داشته باشد. تب بهتنهایی همیشه به معنی خارجکردن کاتتر نیست و تصمیم باید بر اساس وضعیت بالینی گرفته شود.
علائم خطر کاتتر و شالدون
| علامت | اقدام مناسب |
|---|---|
| تب و لرز، گیجی، افت فشار یا ضعف شدید | ارزیابی فوری پزشکی یا اورژانس |
| قرمزی، چرک، تورم یا درد رو به افزایش | تماس سریع با مرکز دیالیز یا پزشک |
| خونریزی که با فشار مستقیم کنترل نمیشود | اورژانس |
| بیرونآمدن یا جابهجایی کاتتر | دستکاری نکنید و فوراً کمک پزشکی بگیرید |
| تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه یا کاهش هوشیاری | تماس فوری با اورژانس |
| تورم جدید صورت، گردن یا بازوی همان سمت | ارزیابی سریع پزشکی |
| کاهش جریان یا آلارم مکرر دستگاه | بررسی توسط تیم دیالیز؛ از شستوشوی خودسرانه پرهیز کنید |
عوارض شالدون و کاتتر دیالیز چیست؟
عوارض زمان جایگذاری شامل خونریزی و هماتوم، سوراخشدن ناخواسته شریان، پنوموتوراکس، هموتوراکس، آریتمی، جابهجایی نوک کاتتر و بهندرت آمبولی هوا است. خطر هر کدام به محل کاتتر، آناتومی بیمار، مهارت اپراتور و شرایط بالینی بستگی دارد.
عوارض دیررس شامل عفونت، تشکیل لخته داخل کاتتر، ترومبوز وریدی، تنگی ورید مرکزی، کاهش جریان و جابهجایی کاتتر است. کاتتر ورید مرکزی در مقایسه با AVF و AVG بالاترین خطر عفونت جریان خون را دارد؛ بنابراین وقتی بیمار گزینه مناسب دیگری دارد، کاهش مدت وابستگی به CVC یکی از اهداف مهم درمان است.
آیا شالدون باید با فیستول جایگزین شود؟
در بسیاری از بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه که قرار است مدت طولانی همودیالیز شوند، اگر شرایط عروقی و بالینی مناسب باشد، ایجاد AVF یا گرافت و کاهش وابستگی به کاتتر میتواند خطر عفونت را کم کند. اما پاسخ برای همه یکسان نیست. فردی با عروق نامناسب، بیماریهای همراه مهم، احتمال پیوند نزدیک یا چند دسترسی ناموفق ممکن است برنامه متفاوتی نیاز داشته باشد.
بهتر است از نفرولوژیست بپرسید: «برنامه دسترسی عروقی من چیست؟»، «آیا فیستول یا گرافت برای من مناسب است؟» و «چه زمانی میتوان کاتتر را خارج کرد؟» این پرسشها کمک میکند تصمیمگیری از قبل برنامهریزی شود.
مراقبت پرستاری در منزل برای بیمار دارای کاتتر دیالیز
بیمار دیالیزی ممکن است در منزل به پایش فشار خون و علائم عمومی، آموزش خانواده، بررسی وضعیت پانسمان، پیگیری داروها و هماهنگی با پزشک یا مرکز دیالیز نیاز داشته باشد. در ایران این خدمات بهتر است از طریق مراکز مجاز مراقبت و پرستاری در منزل و مطابق دستور پزشک و پروتکلهای درمانی انجام شود.
اگر پانسمان شالدون خیس یا شل شده، محل کاتتر دردناک یا قرمز است، بیمار تب یا لرز دارد یا درباره مراقبت مطمئن نیستید، درخواست ارزیابی پرستاری میتواند کمککننده باشد. با این حال، اتصال یا قطع کاتتر از دستگاه، بازکردن لومنها، شستوشوی کاتتر و استفاده از محلول قفلکننده (Lock Solution) باید فقط توسط تیم درمان آموزشدیده و طبق دستور مرکز دیالیز انجام شود.
پرسشهای متداول
شالدون برای دیالیز چیست؟
شالدون یک کاتتر ورید مرکزی موقت و معمولاً غیرتونلدار است که برای شروع سریع همودیالیز یا دسترسی کوتاهمدت به گردش خون استفاده میشود.
آیا فیستول گردن برای دیالیز همان شالدون است؟
در زبان روزمره اغلب منظور همین است؛ چیزی که «فیستول گردن» نامیده میشود معمولاً کاتتر گردنی دیالیز است. فیستول واقعی AVF معمولاً با جراحی بین شریان و ورید، اغلب در دست یا بازو، ساخته میشود.
شالدون چقدر میتواند بماند؟
مدت دقیق به نوع کاتتر، محل، شرایط بیمار و پروتکل مرکز بستگی دارد. کاتتر غیرتونلدار برای کوتاهمدت طراحی شده و KDOQI نوع ژوگولار غیرتونلدار را برای دوره محدود، مثلاً کمتر از حدود دو هفته یا طبق سیاست مرکز، مطرح میکند.
آیا با شالدون میتوان حمام کرد؟
محل و پانسمان باید خشک بماند و کاتتر نباید در آب غوطهور شود. برای دوشگرفتن روش پوشاندن توصیهشده توسط مرکز دیالیز را رعایت کنید.
درد محل شالدون طبیعی است؟
مقداری درد خفیف پس از کارگذاری ممکن است رخ دهد، اما درد رو به افزایش، قرمزی، گرمی، تورم، ترشح، خونریزی یا همراهی با تب باید بررسی شود.
جمعبندی
شالدون یک راه دسترسی سریع برای همودیالیز است، نه یک فیستول دائمی. این کاتتر در شرایط اورژانسی یا به عنوان پل تا آمادهشدن دسترسی مناسبتر بسیار مفید است، اما به دلیل خطر بیشتر عفونت و لختهشدن نیاز به مراقبت دقیق دارد. خشک و سالم نگهداشتن پانسمان، دستکارینکردن لومنها و توجه فوری به تب، لرز، ترشح، خونریزی، تنگی نفس یا جابهجایی کاتتر از مهمترین اصول ایمنی هستند. در بیماران دیالیزی مزمن، برنامه دسترسی عروقی باید بهصورت فردی و با نظر نفرولوژیست تعیین شود.
منابع معتبر
فرم ارسال نظر