- ۱۲ شهریور
- توسط: ادمین
سندرم گیلن باره و واکسن آنفولانزا؛ خطر واقعی چقدر است؟
نگرانی درباره ارتباط واکسن آنفولانزا با سندرم گیلن باره یا Guillain-Barré Syndrome که به اختصار GBS نامیده میشود، یکی از پرسشهای مهم افرادی است که درباره عوارض واکسن تحقیق میکنند. این نگرانی کاملاً ساختگی نیست؛ در برخی فصلها پس از واکسیناسیون آنفولانزا افزایش بسیار کوچکی در تعداد موارد GBS دیده شده است. با این حال، عدد واقعی خطر بسیار کمتر از چیزی است که معمولاً در فضای مجازی تصور میشود.
بر اساس دادههای پایش ایمنی واکسن، اگر واکسن فصلی آنفولانزا خطر GBS را افزایش دهد، این افزایش معمولاً حدود ۱ تا ۲ مورد اضافی به ازای هر یک میلیون دوز واکسن است. از طرف دیگر، خود عفونت آنفولانزا نیز میتواند محرک گیلن باره باشد و مطالعات نشان دادهاند خطر GBS پس از بیماری آنفولانزا بیشتر از خطر احتمالی پس از واکسیناسیون است. بنابراین برای بیشتر افراد، ترس از GBS بهتنهایی دلیل علمی مناسبی برای کنار گذاشتن واکسن نیست.
گیلن باره چیست؟
سندرم گیلن باره یک بیماری عصبی نادر و معمولاً حاد است که در آن سیستم ایمنی به اشتباه به بخشهایی از اعصاب محیطی، یعنی Peripheral Nervous System، حمله میکند. نتیجه این حمله میتواند اختلال در انتقال پیام عصبی، گزگز، بیحسی، درد و ضعف عضلات باشد.
الگوی کلاسیک بیماری، ضعف نسبتاً قرینهای است که اغلب از پاها شروع میشود و طی ساعتها یا روزها به سمت بالا گسترش پیدا میکند. به همین دلیل از اصطلاح «فلج بالا رونده» یا Ascending Paralysis استفاده میشود. البته همه بیماران دقیقاً همین الگو را ندارند و بعضی انواع GBS ممکن است با علائم صورت، چشمها یا تعادل شروع شوند. GBS مسری نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود.
علائم گیلن باره؛ فلج بالا رونده چگونه شروع میشود؟
اولین علائم ممکن است ساده به نظر برسند: مورمور شدن انگشتان پا، گزگز دست و پا، احساس سنگینی پاها، درد پشت یا ساقها یا دشواری غیرمنتظره در بالا رفتن از پله. در ادامه، ضعف عضلات میتواند بیشتر شود و فرد در راه رفتن، برخاستن از صندلی یا حفظ تعادل مشکل پیدا کند.
علائم هشداردهنده شامل موارد زیر است:
- ضعف پیشرونده در هر دو پا یا دستها
- بالا آمدن ضعف از پاها به سمت تنه و دستها
- کاهش یا از بین رفتن رفلکسها
- گزگز یا بیحسی همراه با ضعف
- افتادگی صورت یا دشواری حرکت عضلات صورت
- مشکل در بلع، جویدن یا صحبت کردن
- تنگی نفس یا احساس ضعف در عضلات تنفسی
- نوسان غیرعادی ضربان قلب یا فشار خون
در موارد شدید، عضلات تنفسی درگیر میشوند. به همین علت، شک به GBS موضوعی برای «صبر کردن در خانه» نیست و بیمار باید سریع ارزیابی پزشکی شود. سازمان جهانی بهداشت نیز بر پایش تنفس، ضربان قلب و فشار خون در موارد مشکوک تأکید دارد.
آیا واکسن آنفولانزا واقعاً باعث گیلن باره میشود؟
پاسخ دقیق این است: یک ارتباط بسیار نادر در برخی فصلها دیده شده، اما این ارتباط ثابت و یکسان نیست و بیشتر موارد GBS اصلاً ارتباطی با واکسن ندارند.
نقطه تاریخی مهم، واکسن آنفولانزای خوکی سال ۱۹۷۶ در ایالات متحده بود که با افزایش آشکارتری در GBS همراه شد. همین اتفاق باعث شد پایش گیلن باره پس از واکسیناسیون در دهههای بعد با حساسیت بیشتری انجام شود.
در واکسنهای فصلی جدید، میزان افزایش احتمالی خطر بسیار کوچکتر است. CDC برآورد میکند در فصلهایی که افزایش خطر مشاهده شده، حدود ۱ تا ۲ مورد اضافی GBS در هر یک میلیون دوز واکسن رخ داده است. بعضی مطالعات و فصلها نیز افزایش قابل اثباتی پیدا نکردهاند.
بنابراین جمله «واکسن آنفولانزا باعث فلج میشود» از نظر پزشکی بیش از حد کلی و گمراهکننده است.
خطر گیلن باره بعد از خود آنفولانزا بیشتر است یا واکسن؟
این مقایسه برای تصمیمگیری اهمیت زیادی دارد.
در یک مطالعه بزرگ جمعیتی، خطر قابل انتساب GBS پس از واکسیناسیون فصلی حدود ۱ مورد در هر یک میلیون واکسیناسیون برآورد شد؛ در حالی که پس از مراجعه پزشکی مرتبط با آنفولانزا، حدود ۱۷ مورد در هر یک میلیون مراجعه گزارش شد.
این اعداد را نباید بدون تغییر به همه کشورها و سالها تعمیم داد، اما جهت کلی شواهد روشن است: عفونت آنفولانزا محرک مهمتری برای GBS محسوب میشود.
علاوه بر آنفولانزا، بسیاری از موارد گیلن باره پس از عفونت تنفسی یا گوارشی رخ میدهند. Campylobacter jejuni یکی از شناختهشدهترین محرکهاست. سیتومگالوویروس، اپشتینبار و برخی عفونتهای دیگر نیز میتوانند پیش از شروع GBS دیده شوند.
بنابراین صرف اینکه بیماری چند هفته پس از واکسن رخ داده باشد، بهتنهایی ثابت نمیکند واکسن علت آن بوده است.
اگر قبلاً گیلن باره داشتهام، میتوانم واکسن آنفولانزا بزنم؟
اگر فردی در گذشته GBS داشته اما بیماری او ارتباط زمانی مشخصی با واکسن آنفولانزا نداشته است، سابقه GBS بهخودیخود در راهنمای ACIP یک ممنوعیت مطلق برای واکسیناسیون محسوب نمیشود.
اما اگر GBS در فاصله حداکثر ۶ هفته پس از واکسن قبلی آنفولانزا ایجاد شده باشد، این وضعیت یک Precaution یا «احتیاط» برای دریافت واکسن بعدی است.
احتیاط با Contraindication یا «منع مصرف» تفاوت دارد. در چنین شرایطی پزشک باید خطر ابتلای شدید فرد به آنفولانزا را با خطر احتمالی عارضه مقایسه کند.
برای فردی که خطر عوارض شدید آنفولانزا پایین است و سابقه GBS طی ۶ هفته بعد از واکسن دارد، ممکن است تصمیم به عدم واکسیناسیون گرفته شود. اما در فرد پرخطر، مانند سالمند یا فرد مبتلا به بیماری مزمن مهم، مزیت پیشگیری از آنفولانزای شدید میتواند بیشتر باشد.
این تصمیم باید فردی و پزشکی باشد.
چه کسانی قبل از واکسن باید سابقه GBS را اعلام کنند؟
هر فردی که قبلاً تشخیص قطعی یا بستری به علت گیلن باره داشته است، باید پیش از تزریق واکسن این موضوع را به پزشک یا فرد واکسیناتور بگوید.
مهمتر از خود سابقه، زمان شروع GBS نسبت به واکسن قبلی است. اگر بیماری طی ۶ هفته پس از واکسن شروع شده، تاریخ تقریبی تزریق، زمان شروع علائم و مدارک پزشکی میتوانند در تصمیمگیری کمک کنند.
علائم بعد از واکسن؛ چه چیزی طبیعی است و چه چیزی خطرناک؟
درد محل تزریق، قرمزی خفیف، خستگی، سردرد، درد عضلات یا تب خفیف میتواند بعد از واکسن آنفولانزا رخ دهد و معمولاً کوتاهمدت است. این علائم با گیلن باره تفاوت دارند.
آنچه باید جدی گرفته شود ضعف جدید و پیشرونده است؛ مخصوصاً اگر در هر دو پا شروع شود، راه رفتن را مختل کند، به سمت دستها بالا بیاید یا با مشکل بلع، صحبت یا تنفس همراه باشد.
در چنین شرایطی نباید منتظر ماند تا علائم خودبهخود بهتر شوند. ارزیابی اورژانسی لازم است، چه فرد اخیراً واکسن زده باشد و چه نزده باشد.
گیلن باره چگونه درمان میشود؟
درمان موارد متوسط تا شدید معمولاً در بیمارستان انجام میشود. دو درمان اصلی عبارتاند از:
Intravenous Immunoglobulin یا IVIG
ایمونوگلوبولین وریدی که میتواند فعالیت نامناسب سیستم ایمنی را کاهش دهد.
Plasma Exchange یا پلاسمافرز
روشی برای خارج کردن بخشی از آنتیبادیها و عوامل موجود در پلاسما که در حمله ایمنی نقش دارند.
کورتیکواستروئیدها بهتنهایی درمان مؤثری برای GBS محسوب نمیشوند. پایش تنفس، فشار خون و ریتم قلب، پیشگیری از لخته، کنترل درد و توانبخشی نیز بخش مهم مراقبت هستند.
آیا برای پیشگیری از گیلن باره بهتر است واکسن نزنیم؟
برای بیشتر افراد پاسخ خیر است.
تصمیم منطقی باید بر اساس مقایسه خطرها باشد، نه ترس از یک عارضه بسیار نادر. آنفولانزا میتواند موجب بستری، پنومونی، تشدید بیماریهای قلبی و ریوی و در مواردی GBS شود؛ در حالی که افزایش احتمالی GBS پس از واکسن فصلی در حد چند مورد در میلیون است.
برای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷، سازمان جهانی بهداشت ترکیب واکسن آنفولانزای نیمکره شمالی را بر اساس ویروسهای در گردش بهروزرسانی کرده و واکسن سهظرفیتی یا Trivalent را توصیه کرده است. محصول مورد استفاده در ایران باید دارای مجوز معتبر باشد و برای افراد دارای سابقه GBS، انتخاب واکسن و تصمیم به تزریق بهتر است پس از ارزیابی پزشک انجام شود.
واکسن آنفولانزا در منزل برای افراد دارای بیماری زمینهای
تزریق واکسن در منزل میتواند برای سالمندان، افراد کمتوان یا بیمارانی که مراجعه حضوری برایشان دشوار است مناسب باشد؛ اما پیش از تزریق باید سابقه واکنش شدید به واکسن، سابقه گیلن باره، بیماری حاد فعلی و داروهای مهم بررسی شود و واکسن با رعایت زنجیره سرد و اصول ایمنی تزریق شود.
اگر سابقه GBS، بیماری عصبی یا واکنش شدید پس از واکسن دارید، بهتر است پیش از تزریق واکسن آنفولانزا در منزل ارزیابی پزشکی انجام شود.
پرسشهای متداول
آیا هر گزگز پا بعد از واکسن نشانه گیلن باره است؟
خیر. گزگز دلایل زیادی دارد. آنچه بیشتر به نفع GBS است ضعف پیشرونده، معمولاً دوطرفه، همراه با کاهش رفلکسها و گاهی پیشرفت علائم از پاها به سمت بالا است.
گیلن باره چند روز بعد از واکسن ممکن است رخ دهد؟
در پایش ایمنی واکسن، بازه ۶ هفته پس از واکسیناسیون پنجره زمانی مهمی است. این به معنی آن نیست که هر GBS در این بازه حتماً ناشی از واکسن است.
آیا سابقه گیلن باره یعنی واکسن برای همیشه ممنوع است؟
خیر. مهم است مشخص شود GBS قبلی آیا طی ۶ هفته پس از واکسن آنفولانزا رخ داده است یا خیر. حتی در آن حالت نیز موضوع معمولاً «احتیاط» است و تصمیم بر اساس خطر و فایده انجام میشود.
چه زمانی بعد از واکسن باید به اورژانس مراجعه کنیم؟
ضعف سریع یا رو به افزایش، ناتوانی در راه رفتن، ضعف دوطرفه پاها، مشکل بلع یا صحبت، افتادگی جدید صورت و بهویژه تنگی نفس نیازمند ارزیابی فوری است.
جمعبندی
سندرم گیلن باره یک بیماری عصبی نادر اما بالقوه جدی است که میتواند با ضعف و فلج بالا رونده ناشی از گرفتاری اعصاب محیطی بروز کند. رابطه آن با واکسن فصلی آنفولانزا، اگر وجود داشته باشد، بسیار کم و حدود ۱ تا ۲ مورد اضافی در هر یک میلیون دوز برآورد میشود. در مقابل، خود عفونت آنفولانزا خطر بیشتری برای ایجاد GBS دارد.
برای بیشتر افراد، مزایای واکسیناسیون از این خطر بسیار کوچک بیشتر است. استثنای مهم، افرادی هستند که GBS آنها در فاصله ۶ هفته پس از واکسن قبلی آنفولانزا رخ داده است؛ در این افراد واکسیناسیون بعدی باید پس از ارزیابی فردی خطر و فایده انجام شود.
هرگونه ضعف پیشرونده، فلج بالا رونده، مشکل بلع یا تنگی نفس نیز علامت هشدار است و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.
فرم ارسال نظر