- ۲۲ شهریور
- توسط: ادمین
ساکشن کردن ترشحات ریه و راههای هوایی بیمار؛ چه زمانی لازم است و چگونه انجام میشود؟
جمع شدن ترشحات در دهان، حلق یا نای میتواند تنفس بیمار را سخت کند؛ بهویژه وقتی فرد بهدلیل کاهش هوشیاری، ضعف عضلات، بیماری عصبی، تراکئوستومی یا ونتیلاتور قادر به سرفه مؤثر نیست. در این شرایط ممکن است از ساکشن (Suction) استفاده شود.
اصطلاح «ساکشن ریه» در گفتوگوی روزمره رایج است، اما از نظر پزشکی معمولاً ترشحات از راههای هوایی فوقانی، نای و مجاری قابل دسترس خارج میشوند؛ کاتتر برای مکش داخل بافت ریه وارد ریه نمیشود. هدف، خارج کردن موکوس، بزاق، خون یا ترشحاتی است که بیمار نمیتواند با سرفه دفع کند و ممکن است باعث انسداد یا افزایش کار تنفسی شوند.
با وجود ظاهر ساده، نوع کاتتر، عمق ورود، فشار منفی و مدت مکش باید متناسب با وضعیت بیمار تعیین شود؛ بهویژه در بیماران دارای راه هوایی مصنوعی یا ونتیلاتور.
ساکشن ترشحات راه هوایی چیست؟
ساکشن راه هوایی (Airway Suctioning) یعنی خارج کردن مکانیکی ترشحات با ایجاد فشار منفی توسط دستگاه ساکشن. این کار بسته به وضعیت بیمار ممکن است از دهان، حلق، بینی، لوله تراشه (Endotracheal Tube) یا لوله تراکئوستومی (Tracheostomy Tube) انجام شود.
در فرد سالم، مکانیسم پاکسازی مخاطی ـ مژکی (Mucociliary Clearance) و سرفه، ترشحات را خارج میکنند. در ضعف سرفه، کاهش هوشیاری یا وجود راه هوایی مصنوعی، این مکانیسمها ممکن است کافی نباشند و ساکشن به پاکسازی راه هوایی کمک کند.
چه بیمارانی بیشتر به ساکشن نیاز پیدا میکنند؟
نیاز به ساکشن بر اساس وضعیت واقعی بیمار تعیین میشود، نه فقط نام بیماری. بیماران دارای تراکئوستومی یا لوله تراشه، بیماران تحت تهویه مکانیکی، افراد با سطح هوشیاری پایین، بیماران مبتلا به بیماریهای عصبیعضلانی مانند ALS، برخی بیماران پس از سکته مغزی یا آسیب مغزی و افرادی که سرفه ضعیف و ترشحات فراوان دارند ممکن است به ساکشن نیاز داشته باشند.
اگر بیمار بتواند با سرفه مؤثر ترشحات را خارج کند، معمولاً روشهای کمتهاجمیتر مانند سرفه هدایتشده، وضعیتدهی مناسب و مرطوبسازی راه هوایی در اولویت قرار میگیرند.
از کجا بفهمیم بیمار به ساکشن نیاز دارد؟
نشانههایی مانند صدای قلقل ترشحات، مشاهده موکوس در دهانه تراکئوستومی، سرفه مرطوب اما غیرمؤثر، افزایش تعداد یا سختی تنفس، افت اشباع اکسیژن نسبت به مقدار معمول بیمار، بیقراری یا تغییر رنگ لبها میتوانند مطرحکننده تجمع ترشح باشند. در بیمار متصل به ونتیلاتور، افزایش مقاومت راه هوایی یا تغییرات مشخص در موجهای دستگاه نیز ممکن است نیاز به بررسی را مطرح کند.
راهنماهای جدید تأکید میکنند ساکشن باید بر اساس نیاز و ارزیابی بیمار انجام شود، نه صرفاً در ساعتهای ثابت؛ زیرا ساکشن غیرضروری و مکرر میتواند به مخاط راه هوایی آسیب بزند و اکسیژن را کاهش دهد.
انواع ساکشن راه هوایی چه تفاوتی دارند؟
| نوع ساکشن | مسیر انجام | کاربرد معمول |
|---|---|---|
| ساکشن دهانی (Oropharyngeal Suction) | دهان و حلق | تخلیه بزاق و ترشحات قابل مشاهده، اغلب با Yankauer |
| ساکشن نازوفارنژیال (Nasopharyngeal Suction) | بینی به حلق | بیمار دارای راه هوایی طبیعی با دفع ناکافی ترشح |
| ساکشن تراشه (Endotracheal Suction) | داخل لوله تراشه | بیماران اینتوبه |
| ساکشن تراکئوستومی (Tracheostomy Suction) | داخل لوله تراکئوستومی | بیماران دارای تراکئوستومی |
| ساکشن بسته (Closed Suction) | کاتتر داخل مدار ونتیلاتور | حفظ مدار بسته هنگام تهویه مکانیکی |
| ساکشن باز (Open Suction) | ورود کاتتر استریل پس از باز کردن مدار | شرایط و پروتکلهای مشخص |
در بزرگسالان دارای راه هوایی مصنوعی، سیستم باز و بسته هر دو قابل استفادهاند و انتخاب روش به وضعیت بیمار و پروتکل تیم درمان بستگی دارد.
ساکشن بیمار بهطور ایمن چگونه انجام میشود؟
پیش از ساکشن باید مشخص شود بیمار واقعاً به این کار نیاز دارد. در بیمار هوشیار، توضیح کوتاه روند کار اضطراب را کمتر میکند. وضعیت سر و تنه، اکسیژنرسانی، علائم حیاتی و عملکرد دستگاه بررسی و وسایل مناسب آماده میشوند.
در ساکشن راه هوایی مصنوعی، کاتتر باید متناسب با قطر لوله باشد؛ کاتتر بیشازحد بزرگ میتواند جریان هوا را محدود کند و افت اکسیژن ایجاد کند. راهنمای AARC برای کودکان و بزرگسالان توصیه میکند قطر خارجی کاتتر کمتر از نصف قطر داخلی لوله راه هوایی باشد. فشار دستگاه نیز باید کمترین فشاری باشد که ترشحات را مؤثر خارج میکند و نباید برای «مکش قویتر» خودسرانه افزایش داده شود.
کاتتر هنگام ورود بدون مکش پیش برده میشود و مکش هنگام خارج کردن اعمال میشود. در راه هوایی مصنوعی، هر نوبت مکش باید کوتاه باشد و AARC حداکثر ۱۵ ثانیه را توصیه میکند. پیشاکسیژناسیون (Preoxygenation) پیش از ساکشن در بسیاری از بیماران بزرگسال و کودک دارای راه هوایی مصنوعی توصیه میشود؛ نحوه آن باید با وضعیت بیمار و تنظیمات اکسیژن یا ونتیلاتور هماهنگ باشد.
این موارد به معنی مناسب بودن انجام ساکشن تهاجمی توسط فرد آموزشندیده نیست. در بیماری که تراکئوستومی، لوله تراشه یا ونتیلاتور دارد، تنظیم فشار، انتخاب کاتتر و عمق ورود باید برای همان بیمار توسط تیم درمان مشخص شده باشد.
ساکشن سطحی بهتر است یا ساکشن عمیق؟
ساکشن سطحی (Shallow Suction) معمولاً تا طول راه هوایی مصنوعی یا عمقی که برای بیمار تعیین شده انجام میشود. ساکشن عمیق (Deep Suction) کاتتر را فراتر میبرد و تماس بیشتری با مخاط نای ایجاد میکند.
راهنمای AARC ساکشن سطحی را در بسیاری از بیماران ترجیح میدهد، زیرا ساکشن عمیق برتری مشخصی نشان نداده و میتواند عوارض بیشتری ایجاد کند. در منزل نیز عمق ورود کاتتر نباید با حدس تعیین شود؛ طول مناسب باید برای همان بیمار آموزش داده شده باشد.
آیا ریختن نرمالسالین قبل از ساکشن درست است؟
یکی از عادتهای قدیمی، ریختن سرم نرمالسالین (Normal Saline) داخل لوله تراشه یا تراکئوستومی برای رقیق کردن خلط است. راهنمای بالینی AARC استفاده روتین از نرمالسالین هنگام ساکشن راه هوایی مصنوعی را توصیه نمیکند. منابع جدید نیز به احتمال افت اکسیژن، تحریک راه هوایی و سایر عوارض بدون منفعت ثابت اشاره کردهاند.
این موضوع با مرطوبسازی راه هوایی (Humidification) یا نبولایزر سالین طبق دستور پزشک فرق دارد. در برخی بیماران تیم درمان ممکن است برنامه مشخصی برای ترشحات غلیظ داشته باشد؛ بنابراین خانواده نباید خودسرانه محلول داخل تراکئوستومی یا لوله تراشه بریزد.
عوارض ساکشن ترشحات چیست؟
ساکشن میتواند باعث سرفه شدید، احساس خفگی موقت، درد، تحریک مخاط، خونریزی، افت اشباع اکسیژن، برونکواسپاسم (Bronchospasm)، تغییر ضربان قلب یا فشار خون شود. تحریک عصب واگ در بعضی بیماران نیز میتواند ضربان قلب را کاهش دهد. ورود مکرر یا خشن کاتتر احتمال آسیب مخاط و خونریزی را بیشتر میکند.
رعایت نکردن اصول کنترل عفونت نیز میتواند میکروبها را وارد راه هوایی کند. در ساکشن باز راه هوایی مصنوعی، تکنیک استریل اهمیت دارد. اگر هنگام ساکشن بیمار دچار افت واضح اکسیژن، کبودی، خونریزی قابل توجه، تغییر سطح هوشیاری، درد شدید یا بدتر شدن تنفس شد، ادامه کار باید متوقف و وضعیت فوراً ارزیابی شود.
ساکشن در منزل؛ چه نکاتی مهمتر است؟
ساکشن در منزل زمانی ایمنتر است که برنامه مراقبتی مشخص وجود داشته باشد و خانواده یا مراقب، آموزش عملی دیده باشد. پیش از ترخیص بیمار دارای تراکئوستومی یا ونتیلاتور، بهتر است نوع دستگاه، کاتتر مناسب، عمق مجاز، تنظیم فشار، نیاز به اکسیژن، روش مراقبت از تجهیزات و علائم خطر برای همان بیمار آموزش داده شود.
وجود دستگاه سالم، کاتتر کافی، اکسیژن در بیمارانی که برایشان تجویز شده و راه ارتباطی با تیم درمان مهم است. برای ترشحات غلیظ، مرطوبسازی مناسب و دریافت مایعات در صورت نداشتن محدودیت پزشکی میتواند کمککننده باشد. آموزش مراقبت از تراکئوستومی و روش صحیح ساکشن پیش از انتقال بیمار به منزل بخش مهمی از مراقبت ایمن محسوب میشود.
خانواده نباید فشار دستگاه، قطر کاتتر یا عمق ورود را با آزمونوخطا انتخاب کند. کودکان، بیماران ناپایدار، افراد با نیاز اکسیژن بالا و بیماران متصل به ونتیلاتور به برنامه اختصاصیتری نیاز دارند.
چه زمانی وضعیت اورژانسی است؟
اگر بیمار ناگهان قادر به تنفس نباشد، دچار کبودی شود، اشباع اکسیژن بهطور واضح و پایدار پایین بیاید، سطح هوشیاری کاهش پیدا کند، تراکئوستومی مسدود یا خارج شود، خونریزی قابل توجه از راه هوایی ایجاد شود یا پس از ساکشن تنفس طبیعی برنگردد، وضعیت میتواند اورژانسی باشد.
در چنین شرایطی نباید زمان با ساکشنهای مکرر و طولانی از دست برود. باید مطابق برنامه اورژانسی بیمار اقدام شود و در ایران با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفته شود.
ترشحات بیمار چه اطلاعاتی میدهند؟
مقدار، رنگ، بو و غلظت ترشحات مهماند. افزایش ناگهانی ترشح، خلط بسیار غلیظ، بوی نامطبوع، خون روشن یا تغییر رنگ همراه با تب و بدتر شدن تنفس نیاز به ارزیابی پزشکی دارد. زرد یا سبز بودن ترشح بهتنهایی دلیل مصرف آنتیبیوتیک نیست.
اگر بیمار به دفعات بیشتری از گذشته به ساکشن نیاز پیدا کرده است، علت باید بررسی شود؛ کمآبی، کاهش رطوبت راه هوایی، عفونت، آسپیراسیون (Aspiration)، تغییر وضعیت ریوی یا مشکل تجهیزات میتواند نقش داشته باشد.
سوالات رایج درباره ساکشن ترشحات ریه و راه هوایی
هر چند ساعت یکبار باید بیمار را ساکشن کرد؟
برای همه بیماران برنامه ثابت وجود ندارد. ساکشن باید بر اساس نشانههای تجمع ترشح و برنامه اختصاصی بیمار انجام شود. ساکشن بیشازحد میتواند راه هوایی را تحریک کند.
آیا ساکشن باعث بهتر شدن اکسیژن میشود؟
اگر افت اکسیژن بهدلیل انسداد راه هوایی با ترشحات باشد، خارج کردن ترشح ممکن است اکسیژنرسانی را بهتر کند. با این حال، افت اکسیژن علل متعددی دارد و هر افت اشباع اکسیژن با ساکشن درمان نمیشود.
آیا میتوان از دستگاه ساکشن خانگی برای تراکئوستومی استفاده کرد؟
بله. دستگاههای قابل حمل یا خانگی در برنامه مراقبت برخی بیماران دارای تراکئوستومی استفاده میشوند، اما فشار دستگاه، نوع کاتتر و عمق ساکشن باید توسط تیم درمان تعیین و به مراقب آموزش داده شود.
آیا هر صدای خلطی یعنی بیمار باید ساکشن شود؟
خیر. ابتدا باید توانایی بیمار برای سرفه و محل تجمع ترشح بررسی شود. ترشحات دهانی ممکن است فقط با ساکشن دهان تخلیه شوند و همیشه نیاز به ورود کاتتر داخل تراشه وجود ندارد.
آیا ساکشن زیاد باعث افزایش ترشح میشود؟
تحریک مکرر مخاط میتواند التهاب، خونریزی و در برخی بیماران افزایش تولید ترشح ایجاد کند. هدف، انجام کمترین دفعات لازم با تکنیک صحیح است، نه ساکشن هرچه بیشتر.
جمعبندی
ساکشن کردن ترشحات ریه و راههای هوایی زمانی لازم است که بیمار نتواند ترشحات را با سرفه مؤثر خارج کند و تجمع موکوس بر باز بودن راه هوایی یا تنفس اثر بگذارد. مهمترین اصل، انجام ساکشن بر اساس نیاز واقعی بیمار، با کاتتر مناسب، فشار کنترلشده، زمان کوتاه و تکنیک صحیح است. ساکشن مکرر، عمیق یا خشن میتواند خطر خونریزی، افت اکسیژن و آسیب راه هوایی را افزایش دهد.
اگر بیمار شما تراکئوستومی، لوله تراشه، ونتیلاتور یا ترشحات مکرر دارد و برای ساکشن در منزل به کمک نیاز دارید، استفاده از پرستار یا تیم درمان آموزشدیده و داشتن برنامه مشخص برای مراقبت روزانه و شرایط اورژانسی، انتخاب ایمنتری نسبت به انجام خودسرانه این پروسیجر است.
منابع:
- American Association for Respiratory Care (AARC)
- St George’s University Hospitals NHS Foundation Trust
- MedlinePlus
- StatPearls / NCBI Bookshelf، Surgical Airway Suctioning
- مجله دانشگاه علوم پزشکی قم، مطالعه بالینی درباره ساکشن باز اندوتراکیال و اندازه کاتتر ساکشن
فرم ارسال نظر