- ۲۵ شهریور
- توسط: ادمین
راهنمای استفاده از تشک مواج؛ از نصب و تنظیم تا مراقبت صحیح از بیمار
تشک مواج یا Alternating Pressure Mattress یکی از وسایل مهم مراقبت از بیمارانی است که به علت بیماری، سالمندی، جراحی یا محدودیت حرکتی مدت زیادی را در تخت میگذرانند. هدف آن «درمان خودکار زخم بستر» نیست؛ این تشک با جابهجایی و توزیع فشار کمک میکند یک نقطه از پوست و بافت برای مدت طولانی زیر فشار ثابت نماند. بنابراین تشک مواج بخشی از برنامه پیشگیری یا مراقبت از زخم فشاری است و جای تغییر وضعیت بیمار، بررسی پوست، کنترل رطوبت، تغذیه و مراقبت پرستاری را نمیگیرد.
تشک مواج چیست و چگونه کار میکند؟
تشک مواج نوعی Support Surface یا سطح حمایتی توزیعکننده فشار است. در مدلهای متناوب، پمپ هوا گروههایی از سلولها را در چرخههای مشخص پر و خالی میکند و نقاط تماس بدن با تشک تغییر میکنند. این کار فشار مداوم روی نواحی استخوانی مانند دنبالچه، لگن و پاشنه را کاهش میدهد.
همه مدلها یکسان نیستند. بعضی تشکها Overlay هستند و روی تشک پایه مناسب قرار میگیرند؛ بعضی Mattress Replacement محسوب میشوند و باید جای تشک معمولی را بگیرند. در بازار ایران اصطلاحاتی مثل تشک تخممرغی، سلولی و پمپی رایج است. مدلهای پیشرفتهتر ممکن است تنظیم فشار، حالت Static، هشدار Low Pressure یا دریچه CPR داشته باشند.
راهنماهای جدید نیز تأکید میکنند که برای همه بیماران الزاماً تشک هوای متناوب بهترین انتخاب نیست و در برخی افراد، تشک فومی تخصصی توزیعکننده فشار کافی است. نوع سطح حمایتی باید بر اساس خطر زخم، وضعیت فعلی پوست، وزن و نیاز بیمار انتخاب شود.
چه بیمارانی بیشتر به تشک مواج نیاز دارند؟
نیاز به سطح توزیعکننده فشار در بیمارانی بیشتر مطرح میشود که توان جابهجایی مستقل ندارند، بیشتر روز را در تخت هستند، دچار ضعف شدید یا کاهش هوشیاریاند، بیاختیاری دارند، تغذیه ناکافی دارند، پوست شکننده دارند یا قبلاً زخم فشاری داشتهاند. دیابت، بیماریهای عروقی، کاهش حس، لاغری شدید یا چاقی نیز میتواند خطر را بیشتر کند.
وجود تشک مواج به این معنا نیست که همه بیماران کمتحرک به یک مدل مشخص نیاز دارند. برای بیماری که فقط مدت کوتاهی استراحت مطلق دارد، فردی که ماهها بستری خواهد بود و بیماری که هماکنون زخم فشاری دارد، ممکن است سطوح حمایتی متفاوتی مناسب باشند.
طرز استفاده از تشک مواج؛ مراحل نصب و راهاندازی
برای بیشتر تشکهای پمپی، ترتیب کلی راهاندازی به شکل زیر است؛ اما دفترچه همان مدل همیشه اولویت دارد.
-
تخت را ثابت کنید و ابعاد تشک را با تخت تطبیق دهید. اگر مدل Overlay است آن را روی تشک پایه مناسب بگذارید و اگر Replacement است طبق دستور سازنده جایگزین تشک معمولی کنید. جهت سر و پا را درست قرار دهید. شلنگها را بدون پیچخوردگی به پمپ وصل کنید و پمپ را در محل خشک و دارای تهویه نصب کنید. دستگاه را به برق ایمن بزنید. در بسیاری از مدلها برای بادشدن اولیه فشار روی مقدار بالاتر قرار میگیرد؛ پس از پرشدن کامل، فشار بر اساس وزن و شرایط بیمار تنظیم میشود. قبل از انتقال بیمار مطمئن شوید سلولها پر شدهاند، مسیر هوا مسدود نیست و آلارم افت فشار خاموش شده است. پس از خواباندن بیمار، تنظیم فشار را دوباره بررسی کنید و اگر سازنده روش Bottoming-out Test دارد، همان روش را اجرا کنید.
در برخی دستگاهها پرشدن اولیه تشک چند دقیقه تا چند ده دقیقه زمان میبرد. بنابراین زمان ثابتی مانند «حتماً ۲۰ دقیقه» را نمیتوان برای تمام مدلهای موجود در بازار توصیه کرد.
فشار تشک مواج را روی چه عددی تنظیم کنیم؟
یک عدد ثابت برای همه وجود ندارد. فشار مناسب به وزن بیمار، نوع تشک، ارتفاع سلولها و طراحی پمپ بستگی دارد. برخی پمپها مقیاس وزن دارند، بعضی درجه Soft تا Firm و برخی تنظیم خودکار.
تشک نباید آنقدر خالی باشد که ناحیه لگن یا دنبالچه به بستر زیرین نزدیک شود و نباید آنقدر سفت باشد که بیمار عملاً روی سطحی سخت قرار گیرد. معیار اصلی، دستور سازنده، راحتی بیمار و وضعیت پوست است.
اگر با وجود تنظیم درست، پوست قرمز میماند، بیمار درد دارد یا بدن بیش از حد فرو میرود، تنظیمات و نوع تشک باید بازبینی شود. صرفاً بالا بردن درجه پمپ همیشه به معنای محافظت بیشتر از پوست نیست.
آیا پمپ تشک مواج باید همیشه روشن باشد؟
در بیشتر سیستمهای Alternating Pressure که برای استفاده مداوم طراحی شدهاند، پمپ تا زمانی که بیمار روی تشک است باید روشن بماند تا چرخه سلولها ادامه پیدا کند.
خاموشکردن روتین پمپ برای «استراحت موتور» یک توصیه عمومی محسوب نمیشود، مگر اینکه سازنده همان مدل صراحتاً چنین دستوری داده باشد. عملکرد صحیح سیستم به حفظ فشار و ادامه چرخه طراحیشده آن وابسته است. راهنمای سیستمهای فشار متناوب همچنین بر بررسی منظم سلامت تشک، پمپ و منبع برق تأکید دارد.
روی تشک مواج چه چیزی بیندازیم؟
معمولاً یک ملحفه نخی یا سازگار با تشک، تمیز، نازک، آزاد و بدون چروک کافی است. چند لایه پتو، تشکچه اضافی یا محافظهای ضخیم میتوانند عملکرد توزیع فشار را کاهش دهند. اگر بیمار بیاختیاری دارد، زیرانداز کمحجم و جاذب انتخاب و مرتب تعویض شود.
چروک ملحفه، خرده غذا، کابل یا لولهای که زیر بدن بماند میتواند فشار موضعی ایجاد کند. سطح تخت را بعد از هر جابهجایی بیمار کنترل کنید. در سطوح تخصصی توزیع فشار نیز توصیه میشود از ایجاد لایههای غیرضروری میان بدن بیمار و سطح حمایتی جلوگیری شود.
آیا با تشک مواج باز هم باید بیمار را جابهجا کرد؟
بله. تشک مواج جای Repositioning یا تغییر وضعیت را نمیگیرد. برنامه جابهجایی باید فردی باشد و به تحرک، تحمل پوست، وضعیت عمومی، درد، خواب، نوع تشک و وجود زخم بستگی دارد.
راهنمای بینالمللی بهروز فشار و زخم فشاری برای بسیاری از افراد در معرض خطر که روی سطح مناسب توزیع فشار قرار دارند، تغییر وضعیت حدود هر ۲ تا ۳ ساعت را قابلاستفاده میداند؛ اما تأکید میکند که این عدد نسخه ثابت برای همه بیماران نیست و فاصلهها باید بر اساس ارزیابی بالینی تنظیم شوند. افزایش روتین فاصله تغییر وضعیت به ۴، ۵ یا ۶ ساعت نیز برای همه بیماران توصیه نمیشود.
در بیمار ناپایدار، بسیار ضعیف، فرد در مراقبت تسکینی یا کسی که هنگام چرخاندن درد شدید دارد، برنامه باید توسط پزشک یا پرستار شخصیسازی شود.
هر روز پوست بیمار را بررسی کنید
پوست را بهخصوص روی دنبالچه، باسن، لگن، پاشنه، قوزک، آرنج، پشت سر و نقاط تماس تجهیزات پزشکی بررسی کنید.
تغییر رنگ پایدار، قرمزیای که با فشار انگشت سفید نمیشود، درد جدید، گرمی یا سردی غیرعادی، تغییر قوام بافت، تاول یا آسیب سطحی پوست میتواند نشانه اولیه آسیب فشاری باشد. در پوستهای تیرهتر نیز ممکن است قرمزی واضح نباشد و تغییر رنگ، دما، درد یا قوام بافت اهمیت بیشتری پیدا کند.
اگر چنین تغییری مشاهده شد، منتظر ایجاد یک زخم عمیق نمانید. فشار آن ناحیه باید کاهش پیدا کند و بیمار از نظر خطر زخم فشاری ارزیابی شود.
مراقبت از رطوبت، پوست و تغذیه
تعریق، بیاختیاری، اصطکاک و نیروی برشی یا Shear میتوانند آسیب پوست را تشدید کنند. پوست را تمیز و خشک نگه دارید و در صورت نیاز از فرآورده محافظ پوست مناسب استفاده کنید. بیمار را روی تخت نکشید؛ برای جابهجایی از روش مناسب انتقال کمک بگیرید.
سوءتغذیه نیز با خطر زخم فشاری ارتباط دارد. بیمارانی که کاهش وزن، اشتهای کم، مشکل بلع یا زخم فعال دارند ممکن است به ارزیابی تغذیهای نیاز داشته باشند. در راهنمای بینالمللی ۲۰۲۶، غربالگری وضعیت تغذیه در افراد در معرض زخم فشاری و رژیم متعادل همراه با تأمین آب کافی متناسب با وضعیت بیمار توصیه شده است.
البته برای مثال در نارسایی قلبی یا کلیوی نمیتوان بدون ارزیابی پزشکی توصیه عمومی «مایعات بیشتر» داد.
تمیزکردن و نگهداری تشک مواج
روش تمیزکردن به جنس روکش و توصیه سازنده بستگی دارد. معمولاً روکش با شوینده ملایم و ماده ضدعفونیکننده سازگار پاک میشود، اما پمپ نباید در آب فرو رود یا مایع روی موتور ریخته شود.
اگر تشک سوراخ شده، روکش ترک خورده، زیپ خراب است یا سلولها به ترشحات بدن آلوده شدهاند، ممکن است تعمیر، ضدعفونی تخصصی یا تعویض لازم باشد.
از قرار دادن اجسام تیز، وسایل بسیار داغ یا هر چیزی که احتمال سوراخشدن تشک را افزایش دهد روی آن خودداری کنید. شلنگهای هوا نیز نباید زیر تخت یا گارد تخت له شوند.
حالت Static و دریچه CPR چه کاربردی دارند؟
همه تشکها این قابلیتها را ندارند.
در برخی مدلها، حالت Static سلولها را برای مدت محدودی با فشار نسبتاً ثابت نگه میدارد و ممکن است هنگام بعضی مراقبتها، انتقال بیمار یا بنا بر دستور سازنده استفاده شود. این حالت نباید بدون توجه به دفترچه دستگاه بهصورت طولانی فعال بماند.
دریچه CPR یا Cardiopulmonary Resuscitation برای تخلیه سریع هوا در شرایط احیای قلبیریوی طراحی شده است. محل و روش استفاده از آن باید برای مراقب مشخص باشد. بازشدن ناخواسته این دریچه میتواند باعث افت فشار تشک شود.
چه زمانی تشک مواج مناسب نیست؟
در برخی سیستمهای فشار متناوب، آسیب ناپایدار ستون فقرات، کشش گردنی یا اسکلتی و بعضی شکستگیهای ناپایدار از موارد منع مصرف یا احتیاط به شمار میروند. بنابراین فردی که آسیب تازه ستون فقرات یا کشش اسکلتی دارد نباید صرفاً بر اساس توصیه عمومی روی تشک هوای متناوب قرار گیرد.
محدودیت وزن هر دستگاه نیز باید رعایت شود. کودکان، افراد بسیار کموزن، بیماران بسیار چاق، افراد بیقرار یا کسانی که خطر افتادن و گیرکردن بین تشک و گارد تخت دارند به ارزیابی جداگانه نیاز دارند.
اشتباهات رایج در استفاده از تشک مواج
قرار دادن نوع Mattress Replacement روی تشک معمولی، خاموشکردن پمپ هنگام بستری بیمار، تاخوردگی شلنگ، استفاده از چند لایه زیرانداز، تنظیم فشار بر اساس حدس، بیتوجهی به آلارم Low Pressure و تصور اینکه با داشتن تشک دیگر نیازی به تغییر وضعیت بیمار نیست، از خطاهای مهم هستند.
اگر روی پوست بیمار زخم ایجاد شده است، بالا بردن فشار پمپ یا خرید تشک قویتر بدون ارزیابی زخم کافی نیست. عمق زخم، احتمال عفونت، وجود بافت مرده، میزان ترشح، درد و عوامل زمینهای باید بررسی شوند.
چه زمانی باید با پزشک یا پرستار تماس بگیریم؟
اگر تغییر رنگ پوست پس از برداشتن فشار باقی میماند، تاول یا زخم باز ایجاد شده، ترشح چرکی یا بوی نامطبوع وجود دارد، بافت سیاه یا بنفش دیده میشود، درد افزایش یافته یا بیمار تب و علائم عمومی دارد، ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید.
در افراد دیابتی، بیمارانی که اختلال گردش خون دارند، افراد دارای نقص ایمنی یا بیمارانی که زخم عمیق دارند نیز بهتر است ارزیابی تخصصی زودتر انجام شود.
برای بیماری که در منزل بستری است، ارزیابی پزشک یا پرستار در منزل میتواند به تعیین وضعیت پوست، شدت زخم، برنامه تغییر وضعیت، نوع پانسمان و انتخاب تشک مناسب کمک کند.
سوالات متداول درباره استفاده از تشک مواج
تشک مواج چقدر باید باد شود؟
تا حدی که بر اساس دستور سازنده و وزن بیمار، بدن به بستر زیرین نرسد و سطح نیز بیش از حد سفت نباشد. عدد ثابتی برای تمام تشکهای مواج وجود ندارد.
آیا تشک مواج زخم بستر را درمان میکند؟
بهتنهایی خیر. تشک میتواند فشار را بهتر توزیع کند و بخشی از برنامه درمان باشد، اما درمان زخم ممکن است به پانسمان مناسب، کنترل عفونت، مراقبت پوست، تغییر وضعیت، تغذیه و درمان عوامل زمینهای نیاز داشته باشد.
آیا میتوان پمپ تشک مواج را شبها خاموش کرد؟
در بیشتر سیستمهای متناوب خیر. هنگامی که بیمار روی تشک است، پمپ باید طبق طراحی دستگاه کار کند. همیشه دفترچه همان مدل را ملاک قرار دهید.
تشک مواج تخممرغی بهتر است یا سلولی؟
پاسخ به وزن بیمار، مدت بستری، میزان تحرک، خطر ایجاد زخم و وضعیت فعلی پوست بستگی دارد. برای بیمار پرخطر یا بیماری که زخم فشاری دارد، انتخاب تشک باید بر اساس ارزیابی بالینی و مشخصات فنی دستگاه انجام شود، نه فقط شکل تشک یا قیمت آن.
جمعبندی
استفاده صحیح از تشک مواج فقط به روشنکردن پمپ محدود نمیشود. انتخاب نوع مناسب، نصب صحیح، تنظیم فشار متناسب با بیمار، روشنماندن سیستم طبق دستور سازنده، استفاده از ملحفه نازک و بدون چروک، بررسی روزانه پوست و ادامه برنامه تغییر وضعیت، همگی برای کاهش خطر زخم فشاری اهمیت دارند.
اگر بیمار کمتحرک است، زخم بستر دارد یا قرار است مدت طولانی در تخت بماند، بهتر است نوع تشک و برنامه مراقبت او توسط پزشک یا پرستار ارزیابی شود. در مراقبت در منزل، تجهیزات مناسب، مراقبت پوستی، تغذیه، جابهجایی بیمار و درمان زخم باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند؛ نه اینکه تمام مسئولیت پیشگیری یا درمان زخم بستر به یک تشک سپرده شود.
فرم ارسال نظر