- ۰۵ شهریور
- توسط: ادمین
دیالیز چیست؟ انواع دیالیز کلیه و کاربرد آن
اگر کلیهها دیگر نتوانند مواد زائد، آب اضافی و بعضی املاح را بهطور مؤثر از خون خارج کنند، ممکن است بدن برای ادامه عملکرد طبیعی خود به یک درمان جایگزین کلیه نیاز داشته باشد. دیالیز (Dialysis) یکی از مهمترین این درمانهاست.
به زبان ساده، دیالیز روشی برای پاکسازی خون از مواد زائد و مایعات اضافی است؛ کاری که در حالت طبیعی کلیهها انجام میدهند. دیالیز همچنین به تنظیم بعضی الکترولیتها مانند پتاسیم و سدیم و کنترل وضعیت مایعات بدن کمک میکند.
دو نوع اصلی دیالیز کلیه عبارتاند از همودیالیز (Hemodialysis) و دیالیز صفاقی (Peritoneal Dialysis). در شرایط ویژه، بهخصوص در بخش مراقبتهای ویژه، روشهایی مانند درمان مداوم جایگزینی کلیه (Continuous Renal Replacement Therapy یا CRRT) نیز استفاده میشوند.
نکته مهم این است که دیالیز نام یک بیماری نیست. اگر کسی میپرسد «بیماری دیالیز چیه؟»، در واقع دیالیز درمانی است که برای برخی بیماران مبتلا به نارسایی شدید کلیه یا آسیب حاد کلیوی مورد استفاده قرار میگیرد.
دیالیز دقیقاً چه کاری برای بدن انجام میدهد؟
کلیه سالم در طول شبانهروز خون را تصفیه میکند و علاوه بر دفع مواد زائد، در تنظیم حجم مایعات، الکترولیتها، فشار خون، تعادل اسید و باز و برخی فرایندهای هورمونی نقش دارد.
وقتی عملکرد کلیه بهشدت کاهش پیدا میکند، موادی مانند اوره و سایر فرآوردههای متابولیک در خون تجمع پیدا میکنند. همزمان ممکن است آب، پتاسیم و اسیدهای اضافی نیز در بدن باقی بمانند.
دیالیز میتواند بخشی از عملکرد تصفیهای کلیه را جایگزین کند و به موارد زیر کمک کند:
- خارج کردن مواد زائد از خون
- کاهش مایعات اضافی بدن
- کمک به کنترل پتاسیم، سدیم و برخی الکترولیتها
- اصلاح بخشی از اختلال اسید و باز
- کاهش علائم ناشی از تجمع مواد زائد یا اورمی
- کمک به کنترل فشار خون در برخی بیماران
- جلوگیری از عوارض خطرناک اضافهبار مایع یا اختلال شدید الکترولیتی
با این حال، دیالیز تمام عملکردهای یک کلیه سالم را بازسازی نمیکند و درمان قطعی نارسایی مزمن کلیه محسوب نمیشود.
چه زمانی بیمار به دیالیز نیاز دارد؟
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم با رسیدن کراتینین خون به یک عدد مشخص، بیمار حتماً باید دیالیز شود. در پزشکی امروز تصمیم برای شروع دیالیز معمولاً فقط براساس کراتینین یا eGFR گرفته نمیشود.
متخصص کلیه یا نفرولوژیست (Nephrologist) مجموعهای از علائم بیمار، آزمایشها، میزان عملکرد باقیمانده کلیه، وضعیت مایعات، تغذیه، فشار خون و شرایط عمومی را بررسی میکند.
از دلایلی که ممکن است ضرورت دیالیز را مطرح کنند میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- افزایش خطرناک پتاسیم که با درمانهای معمول کنترل نمیشود
- تجمع شدید مایعات و ایجاد تنگی نفس یا ادم مقاوم
- اسیدوز متابولیک شدید و مقاوم به درمان
- علائم اورمی مانند تهوع شدید، کاهش اشتها، اختلال هوشیاری یا برخی علائم عصبی
- التهاب پرده اطراف قلب مرتبط با اورمی
- کاهش شدید و پیشرونده وضعیت تغذیه
- نارسایی پیشرفته و برگشتناپذیر کلیه همراه با علائم بالینی
- برخی مسمومیتهای خاص که ماده سمی با دیالیز قابل حذف باشد
در نارسایی مزمن کلیه، نیاز به دیالیز معمولاً در مراحل بسیار پیشرفته بیماری مطرح میشود. اما زمان شروع برای هر بیمار متفاوت است و نباید صرفاً براساس یک نتیجه آزمایش تصمیمگیری شود.
انواع دیالیز کلیه کداماند؟
۱. همودیالیز یا دیالیز خون
همودیالیز (Hemodialysis یا HD) همان روشی است که بسیاری از افراد با عنوان «دیالیز خون» میشناسند و رایجترین شکل دیالیز مزمن است.
در این روش، خون از طریق یک مسیر عروقی وارد دستگاه میشود و از داخل فیلتری به نام دیالایزر (Dialyzer) عبور میکند. مواد زائد و مایع اضافی طی این فرایند از خون جدا شده و سپس خون تصفیهشده به بدن بازمیگردد.
برای همودیالیز طولانیمدت معمولاً باید یک دسترسی عروقی مناسب ایجاد شود.
انواع دسترسی عروقی عبارتاند از:
فیستول شریانی وریدی (Arteriovenous Fistula یا AV Fistula): با اتصال یک شریان به ورید ایجاد میشود و در بسیاری از بیماران گزینه مناسب برای دسترسی طولانیمدت است.
گرافت شریانی وریدی (AV Graft): از یک لوله مصنوعی برای ایجاد ارتباط میان شریان و ورید استفاده میشود.
کاتتر ورید مرکزی (Central Venous Catheter): معمولاً در شرایطی که دیالیز باید سریع شروع شود یا امکان استفاده فوری از فیستول وجود ندارد کاربرد دارد. استفاده طولانیمدت از کاتتر میتواند خطر عفونت و برخی عوارض دیگر را افزایش دهد.
هر جلسه همودیالیز چقدر طول میکشد؟
برنامه همودیالیز برای همه بیماران یکسان نیست. در همودیالیز معمول مرکز، برنامهای مانند سه جلسه در هفته و حدود چهار ساعت در هر جلسه شایع است، اما تعداد و مدت جلسات براساس وزن، عملکرد باقیمانده کلیه، وضعیت قلب، میزان مایعات و نتایج آزمایشها تنظیم میشود.
بنابراین بیمار نباید مدت یا تعداد جلسات دیالیز خود را بدون نظر نفرولوژیست کاهش دهد.
۲. دیالیز صفاقی
در دیالیز صفاقی (Peritoneal Dialysis یا PD) بهجای آنکه خون از بدن خارج شود، از پرده طبیعی داخل شکم یعنی صفاق (Peritoneum) بهعنوان غشای تصفیهکننده استفاده میشود.
برای این کار، یک کاتتر نرم طی یک اقدام پزشکی در شکم قرار داده میشود. محلول مخصوص دیالیز از طریق کاتتر وارد حفره صفاقی شده و مدتی در آن باقی میماند. مواد زائد و مایعات اضافی از عروق خونی پرده صفاق به محلول منتقل میشوند و سپس محلول تخلیه میشود.
انواع دیالیز صفاقی
دو روش مهم عبارتاند از:
دیالیز صفاقی مداوم سرپایی (Continuous Ambulatory Peritoneal Dialysis یا CAPD):
تعویض محلول در چند نوبت طی شبانهروز بهصورت دستی انجام میشود و برای انجام آن دستگاه اتوماتیک ضروری نیست.
دیالیز صفاقی خودکار (Automated Peritoneal Dialysis یا APD):
دستگاهی به نام Cycler معمولاً هنگام خواب، چرخههای ورود و خروج محلول را انجام میدهد.
یکی از مزایای مهم دیالیز صفاقی انعطاف بیشتر در برنامه روزمره است. در مقابل، رعایت دقیق اصول بهداشتی اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا عفونت صفاق یا پریتونیت (Peritonitis) یکی از عوارض مهم این روش است.
۳. دیالیز مداوم در بخش مراقبتهای ویژه
برای برخی بیماران بدحال مبتلا به آسیب حاد کلیه (Acute Kidney Injury یا AKI)، بهویژه بیمارانی که فشار خون ناپایدار دارند، ممکن است از CRRT استفاده شود.
در این روش، تصفیه خون با شدت کمتر ولی طی مدت طولانی و بهصورت تقریباً مداوم انجام میشود. این موضوع اجازه میدهد مایعات و مواد زائد بهآرامی از بدن خارج شوند.
CRRT عمدتاً یک روش بیمارستانی و مخصوص بیماران بستری در بخش مراقبتهای ویژه است و با دیالیز معمول بیماران کلیوی تفاوت دارد.
انواع دیالیز در ایران
در ایران نیز دو روش اصلی درمان مزمن جایگزین کلیه عبارتاند از همودیالیز و دیالیز صفاقی.
همودیالیز معمولاً در بیمارستانها و مراکز دیالیز انجام میشود. دیالیز صفاقی پس از انتخاب مناسب بیمار، تعبیه کاتتر و آموزش بیمار یا مراقب میتواند عمدتاً خارج از مرکز درمانی انجام شود.
بعضی مراکز مجهز ممکن است تکنیکهای دیگری مانند همودیافیلتراسیون (Hemodiafiltration یا HDF) را نیز برای بیماران منتخب ارائه کنند. این روشها بیشتر تغییرات و تکنیکهای پیشرفته درمان جایگزینی کلیه محسوب میشوند و به معنی وجود یک «نوع سوم اصلی» دیالیز مزمن نیستند.
دسترسی به هر روش در شهرها و مراکز درمانی مختلف یکسان نیست؛ بنابراین انتخاب عملی روش علاوه بر وضعیت پزشکی بیمار به امکانات مرکز، آموزش خانواده و نظر تیم نفرولوژی نیز بستگی دارد.
تفاوت همودیالیز و دیالیز صفاقی چیست؟
| ویژگی | همودیالیز | دیالیز صفاقی |
|---|---|---|
| محل تصفیه | خارج از بدن | داخل بدن |
| فیلتر | دیالایزر مصنوعی | پرده صفاق بیمار |
| دسترسی | فیستول، گرافت یا کاتتر | کاتتر صفاقی |
| محل انجام | عمدتاً مرکز دیالیز یا بیمارستان | عمدتاً منزل |
| برنامه | معمولاً جلسات مشخص هفتگی | معمولاً روزانه |
| عارضه مهم | افت فشار، مشکلات دسترسی عروقی و عفونت | پریتونیت و عفونت محل کاتتر |
| انعطاف زمانی | معمولاً کمتر | در بسیاری از بیماران بیشتر |
هیچکدام از این دو روش برای تمام بیماران «بهترین» نیست. انتخاب باید براساس بیماریهای همراه، وضعیت قلب، شرایط شکم و عروق، توانایی انجام مراقبت در منزل، سبک زندگی و نظر بیمار و نفرولوژیست انجام شود.
شرایط بیماران دیالیزی چگونه است؟
فردی که دیالیز میشود میتواند در بسیاری از موارد زندگی فعال و نسبتاً مستقلی داشته باشد؛ اما رعایت برنامه درمانی اهمیت زیادی دارد.
مراقبت معمول ممکن است شامل کنترل فشار خون و وزن، رعایت محدودیت مایعات در صورت تجویز، تنظیم مصرف نمک، پتاسیم و فسفر، دریافت پروتئین مناسب، مصرف منظم داروها و انجام آزمایشهای دورهای باشد.
محدودیت غذایی برای همه بیماران یکسان نیست. برای مثال میزان مجاز پتاسیم، مایعات یا پروتئین به نوع دیالیز، مقدار ادرار باقیمانده و نتایج آزمایش بستگی دارد. بنابراین استفاده از رژیمهای عمومی اینترنتی بدون نظر متخصص میتواند حتی خطرناک باشد.
بیمار همودیالیزی همچنین باید از فیستول خود محافظت کند. فشار طولانی روی بازوی دارای فیستول، اندازهگیری فشار خون یا خونگیری از آن دست معمولاً باید با نظر تیم درمان انجام شود.
در دیالیز صفاقی نیز رعایت بهداشت دستها، محل کاتتر و روش صحیح تعویض محلول اهمیت حیاتی دارد.
اگر رفتوآمد بیمار دشوار است، خدماتی مانند مراقبت پرستاری در منزل، کنترل علائم حیاتی، نمونهگیری آزمایشگاهی و پیگیری وضعیت بیمار میتواند بخشی از مراقبت حمایتی را آسانتر کند. خود انجام دیالیز در منزل باید فقط در قالب روش مناسب، تجهیزات استاندارد، آموزش کامل و تحت نظر تیم نفرولوژی انجام شود.
عوارض احتمالی دیالیز چیست؟
همودیالیز ممکن است با افت فشار خون، گرفتگی عضلات، ضعف پس از جلسه، مشکلات مربوط به دسترسی عروقی یا عفونت همراه باشد.
در دیالیز صفاقی نیز مهمترین نگرانیها شامل عفونت محل کاتتر و پریتونیت است. افزایش وزن ناشی از جذب گلوکز محلول و مشکلات دیواره شکم نیز ممکن است در برخی بیماران دیده شود.
وجود عارضه به معنی نامناسب بودن دیالیز نیست. بسیاری از مشکلات با تنظیم نسخه دیالیز، داروها، رژیم غذایی و مراقبت صحیح قابل کنترل هستند.
چه علائمی در بیمار دیالیزی نیاز به پیگیری فوری دارد؟
در صورت بروز مواردی مانند تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، کاهش هوشیاری، ضعف شدید، خونریزی کنترلنشده، تب و لرز، قرمزی یا ترشح محل کاتتر، قطع جریان فیستول یا تورم شدید باید سریعاً با مرکز درمانی یا اورژانس تماس گرفت.
در بیمار دیالیز صفاقی، کدر شدن مایع خروجی، درد شکم یا تب میتواند از علائم پریتونیت باشد و نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.
آیا دیالیز دائمی است؟
نه همیشه.
اگر دیالیز به علت آسیب حاد و برگشتپذیر کلیه شروع شده باشد، ممکن است پس از بهبود عملکرد کلیه متوقف شود.
اما در نارسایی پیشرفته و برگشتناپذیر کلیه، بیمار معمولاً به درمان جایگزین کلیه نیاز دارد. در این شرایط دیالیز میتواند تا زمان پیوند کلیه یا در صورت عدم انجام پیوند بهصورت طولانیمدت ادامه پیدا کند.
آیا دیالیز کلیه را درمان میکند؟
دیالیز جایگزین بخشی از عملکرد کلیه است و کلیه آسیبدیده را ترمیم نمیکند. درمان علت بیماری زمینهای، کنترل دیابت و فشار خون، مراقبت از عملکرد باقیمانده کلیه و در بیماران مناسب بررسی امکان پیوند همچنان اهمیت دارد.
پرسشهای متداول درباره دیالیز
دیالیز خون چیست؟
دیالیز خون اصطلاح رایجی برای همودیالیز است. در این روش خون از بدن وارد دستگاه شده، از یک فیلتر مخصوص عبور میکند و پس از حذف مواد زائد و مایعات اضافی به بدن بازمیگردد.
با چه کراتینینی دیالیز لازم میشود؟
عدد ثابتی وجود ندارد. شروع دیالیز براساس مجموعهای از علائم بیمار، عملکرد کلیه، اختلالات الکترولیتی، وضعیت مایعات و آزمایشها تعیین میشود و کراتینین بهتنهایی معیار کافی نیست.
آیا دیالیز درد دارد؟
خود تصفیه خون معمولاً دردناک نیست، اما وارد کردن سوزن در فیستول ممکن است باعث درد کوتاهمدت شود. برخی بیماران نیز طی یا پس از همودیالیز دچار ضعف، افت فشار یا گرفتگی عضلات میشوند.
بیمار دیالیزی میتواند زندگی عادی داشته باشد؟
بسیاری از بیماران با دیالیز مناسب، کنترل بیماریهای همراه و رعایت توصیههای پزشکی میتوانند فعالیتهای خانوادگی و اجتماعی خود را ادامه دهند. میزان توانایی هر فرد به وضعیت عمومی و بیماریهای همراه بستگی دارد.
جمعبندی؛ دیالیز چیست و کدام نوع مناسبتر است؟
دیالیز روشی برای جایگزینی بخشی از عملکرد تصفیهای کلیه در افرادی است که کلیههایشان دیگر توان کافی برای حفظ تعادل بدن ندارند. همودیالیز و دیالیز صفاقی دو نوع اصلی دیالیز کلیه هستند و در بیماران بدحال نیز ممکن است از روشهایی مانند CRRT استفاده شود.
انتخاب روش و زمان شروع دیالیز یک تصمیم تخصصی و فردمحور است. عدد کراتینین یا eGFR بهتنهایی تعیینکننده نیست و علائم، آزمایشها، وضعیت قلب و عروق، میزان مایعات، سبک زندگی و ترجیح بیمار باید در تصمیمگیری لحاظ شوند.
اگر بیمار مبتلا به نارسایی کلیه در منزل دارید و درباره مراقبت از بیمار دیالیزی، کنترل علائم حیاتی، نمونهگیری یا خدمات پرستاری در منزل نیاز به راهنمایی دارید، میتوانید برای بررسی نیازهای مراقبتی او با تیم درمان در منزل مشورت کنید. در صورت وجود علائم شدید یا اورژانسی، مراجعه مستقیم به اورژانس اولویت دارد.
فرم ارسال نظر