- ۰۵ شهریور
- توسط: ادمین
دیالیز صفاقی چیست؟ انواع CAPD و APD و نحوه انجام در منزل
دیالیز صفاقی یا Peritoneal Dialysis که به اختصار PD گفته میشود، یکی از روشهای درمان جایگزین کلیه برای برخی بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته کلیه است. در این روش، برخلاف همودیالیز که خون از بدن خارج و از فیلتر دستگاه عبور داده میشود، تصفیه در داخل بدن انجام میشود. پرده صفاق، یعنی لایه نازکی که دیواره داخلی شکم و اندامهای شکمی را میپوشاند، نقش غشای نیمهتراوا را دارد و به خروج مواد زائد و آب اضافی از خون کمک میکند.
دو روش اصلی مزمن آن دیالیز صفاقی سرپایی مداوم یا Continuous Ambulatory Peritoneal Dialysis (CAPD) و دیالیز صفاقی خودکار یا Automated Peritoneal Dialysis (APD) هستند. CAPD دستی و روزانه است؛ APD معمولاً با دستگاه Cycler هنگام خواب انجام میشود. انتخاب روش باید بر اساس وضعیت پزشکی، ویژگیهای صفاق، سبک زندگی و امکانات بیمار باشد.
مکانیسم دیالیز صفاقی چگونه است؟
برای انجام دیالیز صفاقی، یک کاتتر نرم و دائمی از طریق یک جراحی کوچک در شکم قرار داده میشود. محلول استریل دیالیز از راه این کاتتر وارد حفره صفاقی میشود و برای مدت مشخصی در شکم باقی میماند.
در این فاصله، مواد زائدی مانند اوره و کراتینین و بخشی از الکترولیتهای اضافی از مویرگهای صفاق به محلول منتقل میشوند. آب اضافی نیز به کمک اختلاف فشار اسمزی از خون به داخل محلول دیالیز حرکت میکند.
پس از پایان زمان تعیینشده، محلول مصرفشده تخلیه و با محلول تازه جایگزین میشود. به مجموعه مراحل تخلیه، ورود محلول و باقیماندن آن در شکم تعویض یا Exchange گفته میشود.
مدت زمانی که محلول داخل شکم باقی میماند Dwell Time نام دارد. حجم محلول، تعداد تعویضها، غلظت محلول و زمان ماندگاری برای هر بیمار اختصاصی است و نباید خودسرانه تغییر داده شود.
محلول یا «سرم» دیالیز صفاقی چیست؟
اصطلاح علمی دقیق، محلول دیالیز صفاقی یا Peritoneal Dialysis Solution است، هرچند بعضی بیماران به آن «سرم دیالیز صفاقی» میگویند.
این محلول حاوی آب، الکترولیتها، مواد بافری و معمولاً یک عامل اسمزی مانند دکستروز است تا به خروج آب اضافی از بدن کمک کند. در برخی بیماران ممکن است محلولهای دیگری مانند محلول حاوی Icodextrin یا ایکودکسترین نیز با نظر پزشک استفاده شود.
غلظت بالاتر محلول لزوماً به معنای درمان بهتر نیست. جذب گلوکز، قند خون، وزن و میزان مایعات بدن باید در انتخاب محلول در نظر گرفته شوند؛ بنابراین نوع و غلظت محلول باید مطابق نسخه نفرولوژیست باشد.
کاتتر دیالیز صفاقی چیست؟
کاتتر دیالیز صفاقی یا Peritoneal Dialysis Catheter یک لوله نرم، معمولاً از جنس سیلیکون، است که یک سر آن داخل حفره شکمی قرار میگیرد و بخش دیگر از پوست خارج میشود.
محل خروج کاتتر باید طبق آموزش مرکز دیالیز مرتب بررسی و مراقبت شود. قرمزی جدید، درد، تورم یا ترشح چرکی میتواند نشانه عفونت محل خروج یا تونل کاتتر باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.
محل خروج کاتتر نیز باید به شکلی انتخاب شود که بیمار بتواند آن را ببیند و از کشیدهشدن یا اصطکاک مداوم آن با لباس جلوگیری شود. زمان شروع دیالیز پس از کاتترگذاری را تیم درمان تعیین میکند.
انواع دیالیز صفاقی چیست؟
| نوع دیالیز | روش انجام | زمان معمول | نیاز به دستگاه |
|---|---|---|---|
| CAPD | تعویض دستی محلول | چند نوبت در روز | ندارد |
| APD | تعویض خودکار با Cycler | عمدتاً هنگام خواب شبانه | دارد |
| IPD | دیالیز صفاقی متناوب | در دورههای مشخص | بسته به روش |
دیالیز صفاقی سرپایی مداوم یا CAPD چیست؟
CAPD مخفف Continuous Ambulatory Peritoneal Dialysis و به معنی «دیالیز صفاقی سرپایی مداوم» است.
بیمار یا مراقب آموزشدیده، محلول را بدون دستگاه و معمولاً با استفاده از نیروی جاذبه تعویض میکند. هر تعویض معمولاً حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه طول میکشد و محلول اغلب چند ساعت داخل شکم باقی میماند.
بسیاری از بیماران حدود چهار تعویض در شبانهروز انجام میدهند، اما تعداد دقیق برای همه یکسان نیست و باید براساس نسخه درمانی تعیین شود.
مزیت CAPD سادگی تجهیزات و استقلال از دستگاه است. در مقابل، بیمار باید چند بار در روز برای تعویض محلول وقت بگذارد و اصول بهداشتی را دقیق رعایت کند. حذف تعویضها بدون هماهنگی میتواند باعث ناکافیشدن دیالیز شود.
دیالیز صفاقی خودکار یا APD چیست؟
APD مخفف Automated Peritoneal Dialysis و به معنی «دیالیز صفاقی خودکار» است.
در این روش دستگاهی به نام Cycler در طول شب چند بار محلول را وارد شکم کرده و سپس تخلیه میکند. بسیاری از بیماران هنگام خواب به دستگاه متصل میشوند و صبح از آن جدا میشوند.
بسته به نسخه درمانی ممکن است مقداری محلول در طول روز نیز داخل شکم باقی بماند یا یک تعویض دستی در طول روز لازم باشد.
مزیت اصلی APD آزادتر بودن ساعات روز است. در مقابل، بیمار به دستگاه، برق، فضای مناسب و آموزش کار با Cycler نیاز دارد. APD برای همه بیماران برتر از CAPD نیست و کیفیت درمان به نسخه مناسب و اجرای صحیح آن بستگی دارد.
دیالیز صفاقی متناوب و دیالیز صفاقی متناوب حاد
Intermittent Peritoneal Dialysis یا IPD به دیالیز صفاقی غیرمداوم در دورههای مشخص گفته میشود و با CAPD و APD مزمن تفاوت دارد.
در برخی موارد نارسایی حاد کلیه ممکن است از برنامههای دیالیز صفاقی حاد استفاده شود. این تصمیم کاملاً تخصصی است و نباید با برنامه خانگی بیماران مبتلا به نارسایی مزمن کلیه اشتباه گرفته شود.
نحوه انجام دیالیز صفاقی در منزل چگونه است؟
یکی از مهمترین مزایای دیالیز صفاقی این است که بسیاری از بیماران پس از آموزش میتوانند آن را در منزل انجام دهند.
بیمار پیش از شروع درمان باید آموزش عملی ببیند. اصول کلی شامل آمادهکردن محیط تمیز، شستن دقیق دستها، رعایت تکنیک اتصال استریل، بررسی کیسه و تاریخ مصرف، تخلیه محلول قبلی، ورود محلول تازه و ثبت حجم تخلیهشده است.
در CAPD این فرایند بهصورت دستی انجام میشود. در APD بیمار معمولاً شب دستگاه Cycler را آماده کرده و کیسههای محلول را طبق نسخه به دستگاه متصل میکند.
کیسه محلول باید فقط مطابق دستورالعمل سازنده و آموزش مرکز دیالیز آماده و گرم شود. استفاده از روشهای خارج از دستورالعمل میتواند ایمنی و استریلبودن محلول را تحت تأثیر قرار دهد.
شرایط دیالیز صفاقی چیست و چه بیمارانی میتوانند از آن استفاده کنند؟
هر بیمار مبتلا به بیماری کلیوی الزاماً گزینه مناسبی برای دیالیز صفاقی نیست. تصمیم برای شروع دیالیز نیز صرفاً بر اساس عدد کراتینین گرفته نمیشود.
نفرولوژیست مجموعهای از عوامل را بررسی میکند؛ از جمله:
- علائم ناشی از نارسایی کلیه و اورمی
- وضعیت آب بدن و فشار خون
- نتایج آزمایشهای خون
- میزان عملکرد باقیمانده کلیه و حجم ادرار
- سابقه جراحیهای شکمی
- وجود فتق یا مشکلات دیواره شکم
- توانایی یادگیری و اجرای تکنیک استریل
- قدرت دستها و وضعیت بینایی
- شرایط بهداشتی منزل
- میزان حمایت خانواده یا مراقب
عفونت فعال داخل شکم، بعضی مشکلات شدید شکمی یا شرایطی که انجام تعویض استریل را عملاً ناممکن میکند، ممکن است مانع یا محدودیت ایجاد کند. تصمیم نهایی باید برای هر بیمار بهصورت جداگانه گرفته شود.
مدت زمان دیالیز صفاقی چقدر است؟
برخلاف همودیالیز مرکز درمانی که معمولاً در جلسات مشخص انجام میشود، دیالیز صفاقی یک درمان روزانه و پیوسته است.
در CAPD، محلول معمولاً چند ساعت در شکم باقی میماند و تعویضها در طول روز تکرار میشوند. در APD دستگاه اغلب چندین ساعت در طول شب فعالیت میکند.
تعداد تعویض، حجم هر کیسه و مدت ماندگاری محلول برای هر بیمار متفاوت است.
دیالیز صفاقی الزاماً مادامالعمر نیست. بعضی بیماران تا زمان پیوند کلیه از آن استفاده میکنند و گاهی نیز به دلایل پزشکی یا فنی روش درمان به همودیالیز تغییر میکند.
مزایا و معایب دیالیز صفاقی
مزایای دیالیز صفاقی
- امکان انجام درمان در منزل
- استقلال بیشتر در برنامه روزانه
- عدم نیاز به سوراخکردن رگ با سوزن در هر جلسه
- تصفیه تدریجیتر و مداومتر مایعات و مواد زائد
- امکان حفظ بهتر عملکرد باقیمانده کلیه در برخی بیماران
- انعطاف بیشتر برای کار، تحصیل و سفر با برنامهریزی مناسب
معایب و محدودیتهای دیالیز صفاقی
- نیاز به انجام درمان در تمام روزهای هفته
- ضرورت رعایت دقیق اصول استریل
- نیاز به فضای کافی برای نگهداری کیسهها و تجهیزات
- خطر پریتونیت و عفونت کاتتر
- احتمال فتق و نشت مایع
- احساس پری یا سنگینی شکم
- احتمال افزایش وزن
- جذب بخشی از گلوکز محلول
- نیاز به توجه بیشتر به کنترل قند در بیماران دیابتی
عوارض دیالیز صفاقی و علائم عفونت
یکی از مهمترین خطرات دیالیز صفاقی Peritonitis یا پریتونیت، یعنی التهاب و معمولاً عفونت صفاق، است.
علائم هشدار مهم عبارتاند از:
- کدرشدن مایع دیالیز تخلیهشده
- درد جدید شکم
- تب
- تهوع یا استفراغ
- احساس ناخوشی قابل توجه
اگر مایع خروجی کدر شد یا بیمار دچار درد شکمی جدید شد، باید همان روز و بدون تأخیر با مرکز دیالیز یا پزشک تماس گرفته شود.
شروع خودسرانه آنتیبیوتیک یا دورریختن مایع و کیسه قبل از هماهنگی با مرکز درمان میتواند روند تشخیص را دشوار کند.
عفونت محل خروج کاتتر نیز ممکن است با ترشح چرکی، قرمزی، تورم یا درد ظاهر شود.
از دیگر عوارض احتمالی دیالیز صفاقی میتوان به فتق، نشت محلول، اختلال در تخلیه، یبوست، افزایش بیش از حد مایعات بدن، کمآبی، افزایش وزن و دشوارترشدن کنترل قند خون اشاره کرد.
CAPD بهتر است یا APD؟
پاسخ یکسانی برای همه بیماران وجود ندارد.
CAPD میتواند برای فردی مناسب باشد که نمیخواهد به دستگاه وابسته باشد و توانایی انجام منظم چند تعویض روزانه را دارد.
APD ممکن است برای برخی افراد شاغل، دانشجویان یا بیمارانی که ترجیح میدهند بخش عمده درمان هنگام خواب انجام شود، مناسبتر باشد.
در عین حال عواملی مانند خصوصیات انتقالی پرده صفاق، اندازه بدن، میزان ادرار باقیمانده، کیفیت خواب و توانایی کار با دستگاه نیز باید بررسی شوند.
برتری قطعی یکی از این روشها برای همه بیماران اثبات نشده است؛ بنابراین انتخاب باید با تصمیم مشترک بیمار و تیم نفرولوژی انجام شود.
دیالیز صفاقی در ایران
دیالیز صفاقی سالهاست در ایران بهعنوان یکی از روشهای درمان جایگزین کلیه انجام میشود و CAPD سابقه طولانیتری در کشور دارد.
در راهنماهای بالینی و نظام خدمات سلامت ایران، آموزش و مدیریت بیماران دیالیز صفاقی توسط پزشکان و پرستاران دورهدیده پیشبینی شده است.
با این حال دسترسی به APD، دستگاه Cycler، انواع محلول و پوشش بیمهای ممکن است در مراکز و شهرهای مختلف یکسان نباشد؛ بنابراین وضعیت تجهیزات و پوشش هزینهها باید در زمان شروع درمان از مرکز دیالیز و بیمه بیمار استعلام شود.
برای شروع دیالیز صفاقی در منزل، بیمار باید توسط نفرولوژیست و یک مرکز دیالیز صفاقی معتبر ارزیابی و آموزش داده شود.
خدمات پرستاری در منزل میتواند در پایش علائم حیاتی، مراقبت عمومی از بیمار، بررسی محل خروج کاتتر و تقویت آموزشهای مراقبتی کمککننده باشد؛ اما نوع محلول، غلظت، تعداد تعویضها، داروها و درمان عفونت باید توسط تیم پزشکی تعیین شود.
سؤالات متداول درباره دیالیز صفاقی
دیالیز صفاقی به انگلیسی چیست؟
دیالیز صفاقی به انگلیسی Peritoneal Dialysis گفته میشود و مخفف آن PD است. CAPD و APD دو روش اصلی دیالیز صفاقی مزمن محسوب میشوند.
آیا دیالیز داخل صفاقی همان دیالیز صفاقی است؟
بله. منظور از «دیالیز داخل صفاقی» معمولاً همان Peritoneal Dialysis است؛ هرچند اصطلاح استاندارد و رایج پزشکی در فارسی «دیالیز صفاقی» است.
آیا دیالیز صفاقی یک بیماری است؟
خیر. اصطلاحاتی مانند «بیماری دیالیز صفاقی» که گاهی جستوجو میشوند از نظر پزشکی دقیق نیستند. دیالیز صفاقی یک روش درمان نارسایی کلیه است، نه یک بیماری مستقل.
آیا «همودیالیز صفاقی» اصطلاح درستی است؟
خیر. Hemodialysis و Peritoneal Dialysis دو روش متفاوت هستند. در همودیالیز خون از بدن خارج شده و از فیلتر دستگاه عبور میکند، اما در دیالیز صفاقی پرده صفاق داخل بدن نقش غشای تبادل را دارد.
آیا بیمار میتواند دیالیز صفاقی را تنها انجام دهد؟
بسیاری از بیماران پس از آموزش میتوانند درمان را مستقل انجام دهند، اما ارتباط با مرکز دیالیز و پیگیریهای دورهای باید ادامه داشته باشد. در افراد کمتوان یا دارای محدودیت بینایی و حرکتی، کمک مراقب یا پرستار آموزشدیده ممکن است لازم باشد.
چه زمانی باید فوراً با مرکز دیالیز تماس گرفت؟
کدرشدن مایع خروجی، درد شکم، تب، ترشح چرکی از محل کاتتر، قرمزی یا درد رو به افزایش، تخلیهنشدن محلول، تنگی نفس، ورم قابل توجه یا تغییر ناگهانی وزن نیاز به بررسی سریع دارد.
اگر تنگی نفس شدید، افت هوشیاری، ضعف شدید یا وضعیت عمومی نامناسب وجود دارد، ارزیابی اورژانسی ضروری است.
جمعبندی
دیالیز صفاقی روشی مؤثر برای جایگزینی بخشی از عملکرد کلیه است که در بسیاری از بیماران میتواند در منزل انجام شود. CAPD با تعویض دستی محلول در طول روز و APD با دستگاه Cycler، عمدتاً هنگام خواب شبانه، انجام میشود.
موفقیت این روش بیش از هر چیز به انتخاب مناسب بیمار، نسخه اختصاصی دیالیز، آموزش صحیح، رعایت دقیق اصول بهداشتی، مراقبت از کاتتر و تشخیص زودهنگام عفونت بستگی دارد.
اگر نفرولوژیست برای شما یا یکی از اعضای خانواده دیالیز صفاقی را مطرح کرده است، پیش از شروع درمان درباره مناسببودن CAPD یا APD، شرایط منزل، نحوه مراقبت از کاتتر، محلول مورد نیاز و برنامه پیگیری سؤال کنید.
برای بیمارانی که در منزل به مراقبت بیشتری نیاز دارند، حضور پرستار آموزشدیده و هماهنگ با نفرولوژیست و مرکز دیالیز میتواند به پایش بهتر وضعیت عمومی، مراقبت از محل کاتتر و اجرای صحیح آموزشهای درمانی کمک کند. خدمات مراقبتی در منزل باید مکمل برنامه مرکز دیالیز باشد و جایگزین ارزیابی و نسخه پزشک نیست.
فرم ارسال نظر