- ۱۲ شهریور
- توسط: ادمین
آیا واکسن آنفولانزا را باید هر سال زد؟ چرا واکسن تغییر میکند؟
بله؛ در بیشتر افرادی که منع پزشکی خاصی ندارند، واکسن آنفولانزای فصلی باید هر سال تکرار شود. علت فقط این نیست که «اثر واکسن بعد از یک سال تمام میشود». دو عامل اصلی وجود دارد: محافظت ایمنی ایجادشده پس از واکسن با گذشت زمان کاهش پیدا میکند و از طرف دیگر، ویروسهای آنفولانزا دائماً در حال تغییر هستند. به همین دلیل سویههایی که یک فصل در جامعه میچرخند ممکن است با فصل بعد متفاوت باشند.
بنابراین واکسن امسال صرفاً «یادآور واکسن پارسال» نیست؛ واکسنی برای فصل جدید است که ترکیب آن با توجه به ویروسهای محتمل در گردش بازبینی میشود. سازمان جهانی بهداشت نیز بهطور منظم ترکیب پیشنهادی واکسن را برای فصلهای آینده بهروزرسانی میکند.
چرا واکسن آنفولانزا باید هر سال تزریق شود؟
دو دلیل اصلی دارد.
اول، ایمنی بدن ثابت نمیماند. پس از تزریق واکسن، سیستم ایمنی علیه آنتیژنهای ویروس پادتن و پاسخ حافظه ایجاد میکند، اما این محافظت در ماههای بعد میتواند کاهش پیدا کند.
دوم، خود ویروس تغییر میکند. ویروس آنفولانزا هنگام تکثیر مرتب دچار تغییرات ژنتیکی میشود. بعضی تغییرات روی پروتئینهای سطحی اثر میگذارند؛ همان بخشهایی که سیستم ایمنی باید آنها را شناسایی کند. در نتیجه، پادتنهای ایجادشده علیه ویروسهای قبلی ممکن است در برابر ویروسهای جدید قدرت کمتری داشته باشند.
پس پاسخ ساده این است: واکسن آنفولانزا را هر سال میزنیم چون هم سطح محافظت بدن کاهش مییابد و هم ویروس هدف تغییر میکند.
آیا واقعاً ویروس آنفولانزا هر سال جهش میکند؟
عبارت «ویروس آنفولانزا هر سال جهش میکند» برای توضیح عمومی قابل فهم است، اما از نظر علمی دقیقتر این است که بگوییم ویروس آنفولانزا بهطور مداوم در حال تغییر ژنتیکی است؛ یعنی این تغییرات فقط سالی یک بار اتفاق نمیافتند.
مهمترین فرایند در آنفولانزای فصلی «رانش آنتیژنی» یا Antigenic Drift است. در این حالت، تغییرات کوچک ژنتیکی بهتدریج روی پروتئینهای سطحی ویروس، بهویژه هماگلوتینین یا Hemagglutinin (HA) و نورآمینیداز یا Neuraminidase (NA)، جمع میشوند. اگر این تفاوتها از نظر آنتیژنی مهم شوند، پادتنهای باقیمانده از واکسن یا عفونت قبلی ممکن است ویروس جدید را بهخوبی نشناسند.
اصطلاح دیگری به نام «تغییر آنتیژنی عمده» یا Antigenic Shift وجود دارد. این اتفاق نادرتر و شدیدتر است و عمدتاً در آنفولانزای A دیده میشود. Shift میتواند به پیدایش یک ویروس بسیار متفاوت و در شرایط خاص به همهگیری جهانی یا Pandemic منجر شود.
واکسن سالانه فصلی عمدتاً برای دنبالکردن Drift و تغییرات تدریجی ویروس بهروز میشود، نه به این دلیل که هر سال یک Shift بزرگ رخ میدهد.
چرا ترکیب واکسن آنفولانزا هر سال تغییر میکند؟
واکسن آنفولانزا همه ویروسهای آنفولانزای موجود در جهان را پوشش نمیدهد. تولید واکسن ماهها زمان میبرد؛ بنابراین متخصصان باید پیش از شروع فصل، ویروسهایی را انتخاب کنند که احتمال میرود بیشترین گردش را داشته باشند.
شبکههای پایش جهانی نمونههای ویروس را از کشورهای مختلف جمعآوری و از نظر ژنتیکی، آنتیژنی و اپیدمیولوژیک بررسی میکنند.
سازمان جهانی بهداشت یا World Health Organization (WHO) سالانه دو بار، یک بار برای نیمکره شمالی و یک بار برای نیمکره جنوبی، درباره ترکیب پیشنهادی واکسن مشورت تخصصی انجام میدهد. این توصیهها مبنای تصمیم نهادهای تنظیمگر و تولیدکنندگان در کشورهای مختلف قرار میگیرند.
ترکیب واکسن آنفولانزا در فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷
برای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نیمکره شمالی، ترکیب پیشنهادی WHO سهظرفیتی یا Trivalent است و سه گروه اصلی زیر را هدف میگیرد:
- آنفولانزای A(H1N1)pdm09
- آنفولانزای A(H3N2)
- آنفولانزای B از دودمان Victoria
سویه دقیق پیشنهادی بسته به روش ساخت، مانند واکسن تخممرغی یا Egg-based در مقایسه با واکسن سلولی، نوترکیب یا Recombinant، میتواند متفاوت باشد. ترکیب فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نیز در مقایسه با فصل قبل بهروز شده است.
در سالهای گذشته واکسنهای چهارظرفیتی یا Quadrivalent نیز رایج بودند و جزء B/Yamagata را داشتند. با توجه به اینکه این دودمان از مارس ۲۰۲۰ در پایش جهانی شناسایی نشده است، WHO دیگر وجود آن را در واکسنهای فصلی ضروری نمیداند.
با این حال، ممکن است در دوره گذار بعضی کشورها هنوز فرآوردههای چهارظرفیتی مجاز داشته باشند. برای مصرفکننده، مهمتر از تعداد «ظرفیتها» این است که واکسن برای فصل جاری، سن و وضعیت پزشکی فرد مناسب باشد و از مسیر معتبر تهیه شود.
اگر واکسن پارسال را زده باشیم، امسال هم لازم است؟
در حالت معمول بله.
واکسن سال گذشته محافظت کافی برای فصل جدید را تضمین نمیکند. حتی اگر بعضی اجزای واکسن دو فصل مشابه باشند، ایمنی ایجادشده در بدن ممکن است کاهش یافته باشد. از طرف دیگر، ممکن است یک یا چند جزء واکسن به دلیل تغییر ویروسهای در گردش عوض شوند.
بهتر است به جای سؤال «آیا ۱۲ ماه از واکسن قبلی گذشته؟» بپرسیم:
آیا برای فصل جدید آنفولانزا واکسینه شدهام؟
واکسن آنفولانزا بر اساس فصل توصیه میشود، نه صرفاً بر اساس فاصله دقیق ۱۲ ماهه.
اگر امسال آنفولانزا گرفته باشیم، باز هم واکسن لازم است؟
ابتلا به آنفولانزا میتواند علیه همان ویروس یا ویروسهای نزدیک به آن مقداری ایمنی ایجاد کند، اما فرد را لزوماً در برابر سایر انواع و زیرگونهها ایمن نمیکند.
بنابراین فردی که اوایل فصل آنفولانزا گرفته است، ممکن است همچنان از واکسن همان فصل سود ببرد.
معمولاً در بیماری حاد متوسط یا شدید همراه با تب، واکسیناسیون تا بهتر شدن وضعیت به تعویق میافتد. در بیماران خاص، افراد دچار نقص ایمنی یا کسانی که داروهای تضعیفکننده سیستم ایمنی دریافت میکنند، زمان تزریق بهتر است با پزشک هماهنگ شود.
آیا تغییر واکسن یعنی واکسن قبلی بیفایده بوده است؟
خیر. تغییر سالانه ترکیب واکسن نشانه شکست آن نیست؛ نشان میدهد سیستم پایش تلاش میکند واکسن را با ویروسهای در حال تکامل هماهنگ نگه دارد.
حتی وقتی تطابق یا Vaccine Match کامل نیست، واکسن میتواند در برابر بخشی از ویروسهای در گردش محافظت ایجاد کند و خطر بیماری شدید، بستری و عوارض را کاهش دهد.
اثربخشی واکسن یک عدد ثابت نیست و به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله:
- سن فرد؛
- وضعیت سیستم ایمنی؛
- بیماریهای زمینهای؛
- نوع واکسن؛
- زمان تزریق؛
- ویروسهای غالب آن فصل؛
- میزان شباهت ویروسهای در گردش با سویههای موجود در واکسن.
بنابراین انتظار درست از واکسن این نیست که احتمال ابتلا به آنفولانزا را به صفر برساند؛ هدف مهمتر، کاهش احتمال بیماری و بهویژه کاهش بیماری شدید و عوارض آنفولانزا است.
بهترین زمان واکسیناسیون سالانه آنفولانزا در ایران چه موقع است؟
ایران در نیمکره شمالی قرار دارد و هدف این است که واکسن پیش از اوج گردش آنفولانزا تزریق شود تا بدن فرصت ساخت پاسخ ایمنی داشته باشد.
معمولاً حدود دو هفته پس از واکسیناسیون برای شکلگیری محافظت مناسب زمان لازم است.
در ایران، نیمه دوم شهریور تا مهر برای بسیاری از افراد بازه مناسبی است و در اطلاعرسانیهای داخلی، شهریور تا آبان نیز به عنوان زمان مطلوب مطرح میشود. در اطلاعرسانی دانشگاههای علوم پزشکی ایران در شهریور ۱۴۰۵ نیز بر تزریق پیش از گسترش فعال ویروس و تکرار سالانه واکسن تأکید شده است.
اگر فرد در این بازه واکسن نزده باشد، تا زمانی که ویروس در جامعه در گردش است ممکن است واکسیناسیون دیرتر نیز سودمند باشد؛ بنابراین این تصور که «از مهر گذشت، دیگر واکسن فایده ندارد» همیشه درست نیست.
بعضی کودکان ۶ ماه تا ۸ سال نیز بسته به سابقه واکسیناسیون ممکن است به دو دوز با فاصله حداقل چهار هفته نیاز داشته باشند.
چه کسانی بیشتر باید به واکسیناسیون سالانه توجه کنند؟
واکسیناسیون سالانه برای پیشگیری از آنفولانزا اهمیت عمومی دارد، اما برای گروههای در معرض عوارض شدید اهمیت بیشتری پیدا میکند:
- افراد ۶۵ سال و بالاتر؛
- زنان باردار؛
- کودکان واجد شرایط سنی واکسن؛
- مبتلایان به بیماریهای مزمن قلبی؛
- بیماران ریوی و مبتلایان به آسم؛
- مبتلایان به دیابت؛
- افراد دارای بیماری مزمن کلیوی؛
- بیماران مبتلا به سرطان یا دریافتکنندگان شیمیدرمانی؛
- افراد دارای نقص یا سرکوب سیستم ایمنی؛
- دریافتکنندگان پیوند؛
- افراد دارای چاقی شدید؛
- کادر بهداشت و درمان؛
- افرادی که از بیماران پرخطر مراقبت میکنند.
در ایران نیز در سهمیهها و برنامههای مراکز بهداشت، گروههای پرخطر معمولاً در اولویت قرار میگیرند. نوع واکسن، شرایط تأمین و گروههای هدف میتواند هر سال تغییر کند؛ بنابراین اطلاعیههای همان فصل وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو و دانشگاه علوم پزشکی محل سکونت برای تصمیم عملی اهمیت دارند.
آیا در یک فصل باید چند بار واکسن آنفولانزا زد؟
برای بیشتر بزرگسالان و کودکانی که بر اساس سابقه واکسیناسیون فقط به یک دوز نیاز دارند، یک دوز واکسن مناسب همان فصل کافی است و تکرار خودسرانه چندباره توصیه نمیشود.
استثنای مهم، بعضی کودکان ۶ ماه تا ۸ سال هستند که ممکن است بر اساس تعداد دوزهای قبلی به دو دوز در یک فصل نیاز داشته باشند. این دو دوز معمولاً حداقل چهار هفته فاصله دارند.
آیا میتوان واکسن باقیمانده از سال قبل را تزریق کرد؟
خیر.
واکسن باید مربوط به فصل جاری، دارای تاریخ مصرف معتبر و در شرایط استاندارد زنجیره سرد یا Cold Chain نگهداری شده باشد.
فرآورده سال قبل ممکن است هم از نظر تاریخ مصرف و هم از نظر ترکیب سویهها برای فصل جدید مناسب نباشد.
هنگام تهیه واکسن، موارد زیر را بررسی کنید:
- گروه سنی مجاز؛
- تاریخ انقضا؛
- مجوز عرضه؛
- شرایط نگهداری؛
- مناسب بودن فرآورده برای فصل جاری.
نگهداری نامناسب میتواند کیفیت واکسن را کاهش دهد؛ بنابراین تهیه و تزریق از مسیر معتبر اهمیت دارد.
پاسخ کوتاه به سؤالهای رایج
اگر هر سال واکسن بزنم، بدنم به آن وابسته میشود؟
خیر. واکسیناسیون سالانه باعث وابستگی سیستم ایمنی نمیشود. علت تکرار واکسن، کاهش تدریجی محافظت و تغییر ویروس است.
اگر سال قبل واکسن زده باشم، امسال هم باید واکسن بزنم؟
بله، در حالت معمول واکسیناسیون فصل جدید همچنان توصیه میشود؛ زیرا ایمنی قبلی کاهش مییابد و ترکیب ویروسهای در گردش نیز ممکن است تغییر کرده باشد.
اگر واکسن بزنم دیگر آنفولانزا نمیگیرم؟
خیر. هیچ واکسن فصلی محافظت صددرصدی ایجاد نمیکند، اما واکسیناسیون میتواند احتمال ابتلا و بهخصوص خطر بیماری شدید و عوارض را کاهش دهد.
آیا واکسن آنفولانزا از سرماخوردگی هم جلوگیری میکند؟
خیر. سرماخوردگی معمولی توسط ویروسهای متعددی ایجاد میشود و واکسن آنفولانزا بهطور اختصاصی برای ویروسهای Influenza طراحی شده است.
جمعبندی؛ واکسن آنفولانزا برای هر فصل است، نه برای تمام عمر
واکسن آنفولانزا باید هر سال تکرار شود، چون ویروس آنفولانزا دائماً در حال تغییر است و محافظت ایمنی ناشی از واکسن نیز به مرور کاهش مییابد.
«جهش ویروس آنفولانزا هر سال» به این معنا نیست که ویروس فقط سالی یک بار ناگهان تغییر میکند. تغییرات کوچک ژنتیکی به شکل مداوم رخ میدهند و گاهی خصوصیات آنتیژنی ویروس را آنقدر تغییر میدهند که واکسن فصل بعد نیاز به بهروزرسانی پیدا میکند.
برای سالمندان، زنان باردار، بیماران مزمن، افراد دچار نقص ایمنی و کسانی که با افراد آسیبپذیر در تماس هستند، برنامهریزی برای واکسیناسیون سالانه آنفولانزا اهمیت ویژهای دارد.
اگر درباره نوع واکسن مناسب فصل، زمان تزریق یا امکان انجام واکسیناسیون در منزل سؤال دارید، پیش از تزریق میتوانید شرایط سنی و پزشکی خود را با تیم درمانی بررسی کنید تا واکسن مناسب و معتبر انتخاب شود.
فرم ارسال نظر