انواع واکسن آنفولانزا؛ از واکسن غیرفعال و اسپلیت تا سلولی، نوترکیب و mRNA

وقتی درباره «انواع واکسن آنفولانزا» صحبت می‌کنیم، چند دسته‌بندی متفاوت با هم مخلوط می‌شوند. یک واکسن ممکن است هم‌زمان «غیرفعال»، «اسپلیت»، «تخم‌مرغی» و «سه‌ظرفیتی» باشد؛ واکسن دیگری می‌تواند «غیرفعال»، «ساب‌یونیت» و «سلولی» باشد. بنابراین اسپلیت، ساب‌یونیت، سلولی، نوترکیب، سه‌ظرفیتی و چهارظرفیتی هم‌معنی نیستند.

به‌طور کاربردی، واکسن‌ها را باید از سه زاویه دید: چه بخشی از ویروس به‌عنوان آنتی‌ژن استفاده شده است؛ آنتی‌ژن با چه فناوری‌ای تولید شده؛ و محصول نهایی چه فرمولاسیونی دارد. این تفکیک کمک می‌کند به‌جای تمرکز صرف بر کشور سازنده یا برند، مشخصات واقعی واکسن را مقایسه کنیم. سازمان جهانی بهداشت نیز واکسن‌های غیرفعال را به انواع Whole-virus، Split-virus و Subunit تقسیم می‌کند و در کنار آن، پلتفرم‌های تولیدی مختلفی مانند تخم‌مرغ، کشت سلولی و فناوری‌های نوترکیب وجود دارند.

جدول مقایسه انواع واکسن آنفولانزا

واکسن غیرفعال آنفولانزا چیست؟

واکسن غیرفعال آنفولانزا یا Inactivated Influenza Vaccine که به اختصار IIV نامیده می‌شود، حاوی ویروس زنده و تکثیرشونده نیست. ویروس در فرایند تولید غیرفعال می‌شود؛ بنابراین واکسن تزریقی غیرفعال نمی‌تواند آنفولانزای واقعی ایجاد کند.

IIV چند زیرگروه دارد. در Whole-virion، ویروس کامل اما غیرفعال است. در واکسن‌های امروزی، انواع اسپلیت و ساب‌یونیت کاربرد بیشتری دارند و بسیاری از واکسن‌های تزریقی فصلی در یکی از همین دو گروه قرار می‌گیرند.

واکسن اسپلیت یا Split-virion چیست؟

در واکسن اسپلیت، ویروس پس از تکثیر و غیرفعال‌شدن با مواد مناسب شکسته یا Split می‌شود. در نتیجه، مجموعه‌ای از اجزای ویروسی و آنتی‌ژن‌های مهم باقی می‌ماند اما ویروس سالم و قابل تکثیر وجود ندارد.

برای نمونه، Vaxigrip Tetra در اطلاعات دارویی رسمی به‌عنوان واکسن غیرفعال Split-virion معرفی شده است. «اسپلیت» شکل آنتی‌ژن در محصول نهایی را توصیف می‌کند و به‌تنهایی نمی‌گوید ویروس اولیه در تخم‌مرغ یا محیط دیگری رشد کرده است.

واکسن ساب‌یونیت یا Subunit چه تفاوتی با اسپلیت دارد؟

واکسن Subunit یا «زیرواحدی» خالص‌سازی بیشتری دارد. در این واکسن عمدتاً پروتئین‌های سطحی همگلوتینین یا Hemagglutinin (HA) و نورآمینیداز یا Neuraminidase (NA) نگه داشته می‌شوند و بسیاری از اجزای دیگر حذف می‌شوند.

به زبان ساده، در واکسن اسپلیت ویروس غیرفعال‌شده شکسته می‌شود؛ در واکسن ساب‌یونیت، آنتی‌ژن‌های هدف بیشتر خالص می‌شوند. Influvac Tetra نمونه شناخته‌شده یک واکسن غیرفعال از نوع Surface-antigen/Subunit است. این تفاوت به معنی برتری مطلق یکی بر دیگری نیست.

واکسن آنفولانزای تخم‌مرغی Egg-based چگونه ساخته می‌شود؟

در فناوری Egg-based، ویروس‌های منتخب در تخم‌مرغ‌های جنین‌دار مرغ تکثیر می‌شوند و سپس برای ساخت واکسن پردازش می‌شوند. این روش سابقه طولانی و ظرفیت تولید گسترده دارد و هنوز برای بسیاری از واکسن‌های آنفولانزا استفاده می‌شود.

یکی از محدودیت‌های آن این است که تکثیر بعضی سویه‌ها در تخم‌مرغ می‌تواند تغییرات سازگاری با تخم‌مرغ یا Egg-adapted changes ایجاد کند. فناوری سلولی و نوترکیب تا حدی برای کاهش این وابستگی توسعه یافته‌اند.

حساسیت به تخم‌مرغ به‌تنهایی به معنی ممنوعیت واکسن تخم‌مرغی نیست. راهنماهای جدید اجازه استفاده از واکسن مناسب سن و وضعیت فرد را برای افراد دارای حساسیت به تخم‌مرغ می‌دهند؛ اما سابقه واکنش شدید به خود واکسن یا یکی از اجزای آن باید جداگانه بررسی شود. 

واکسن سلولی Cell-based چیست؟

در واکسن Cell-based، ویروس به‌جای تخم‌مرغ در کشت سلولی، معمولاً سلول‌های پستانداران، تکثیر می‌شود و سپس غیرفعال و خالص می‌شود. پس «سلولی» یک پلتفرم تولید است، نه اینکه سلول زنده به فرد تزریق شود.

مزیت این فناوری، کاهش وابستگی به تخم‌مرغ و احتمال کمتر برخی تغییرات ناشی از سازگاری ویروس با تخم‌مرغ است. در واکسن‌های کاملاً سلولی، حتی Candidate Vaccine Virus یا CVV اولیه نیز در کشت سلولی تهیه می‌شود. برای نمونه، در فناوری مورد استفاده برای Flucelvax از کشت سلول‌های پستانداران استفاده می‌شود.

واکسن نوترکیب Recombinant چگونه ساخته می‌شود؟

در واکسن نوترکیب یا Recombinant Influenza Vaccine (RIV)، نیازی نیست خود ویروس آنفولانزا در تخم‌مرغ تکثیر شود. ژن مربوط به آنتی‌ژن هدف، معمولاً Hemagglutinin یا HA، در یک سامانه بیان پروتئین قرار می‌گیرد؛ سلول تولیدکننده پروتئین را می‌سازد و پس از خالص‌سازی، همان پروتئین به‌عنوان آنتی‌ژن واکسن استفاده می‌شود.

این روش وابستگی به تخم‌مرغ را حذف می‌کند و امکان تطبیق سریع‌تر تولید با سویه‌های جدید را می‌دهد. در برخی واکسن‌ها از Baculovirus Expression System در سلول‌های حشرات استفاده می‌شود.

در ایران، FluGuard به‌عنوان واکسن نوترکیب آنفولانزا توسعه یافته است. مطالعات بالینی منتشرشده آن را واکسن نوترکیب تولید داخل معرفی کرده‌اند و یک مطالعه فاز III تکمیلی آن را Baculovirus-expressed توصیف کرده است. گروه سنی مجاز و فرمولاسیون هر فصل باید بر اساس بروشور رسمی و مجوز جاری همان محصول بررسی شود.

واکسن زنده ضعیف‌شده LAIV چیست؟

Live Attenuated Influenza Vaccine یا LAIV حاوی ویروس زنده‌ای است که به‌طور کنترل‌شده تضعیف شده و معمولاً به شکل اسپری داخل بینی استفاده می‌شود. این واکسن در مخاط دستگاه تنفسی پاسخ ایمنی ایجاد می‌کند.

LAIV برای همه مناسب نیست و بسته به مجوز کشور محدودیت سنی دارد. در بارداری، نقص ایمنی و برخی شرایط پزشکی نباید استفاده شود. بنابراین صرفاً به دلیل «بدون تزریق بودن» نباید جایگزین واکسن تزریقی شود.

واکسن‌های ادجوانت‌دار و High-dose چه هستند؟

Adjuvanted و High-dose پلتفرم تولید جداگانه نیستند؛ بلکه دو روش برای تقویت پاسخ ایمنی‌اند. در واکسن ادجوانت‌دار، ماده کمکی ایمنی یا Adjuvant اضافه می‌شود. در واکسن High-dose مقدار آنتی‌ژن از دوز استاندارد بیشتر است.

این فرمولاسیون‌ها بیشتر برای سالمندان توسعه یافته‌اند؛ زیرا پاسخ ایمنی با افزایش سن می‌تواند ضعیف‌تر شود. در بعضی کشورها انواع High-dose یا Adjuvanted برای افراد ۶۵ سال و بالاتر ترجیح داده می‌شوند، اما مجوز سنی هر محصول باید رعایت شود. 

واکسن mRNA آنفولانزا؛ فناوری جدید

یکی از مهم‌ترین تغییرات جدید در حوزه واکسن آنفولانزا در سال ۲۰۲۶ رخ داد. در اوت ۲۰۲۶، سازمان غذا و داروی آمریکا نخستین واکسن mRNA آنفولانزا با نام MFLUSIVA را برای افراد ۵۰ سال و بالاتر تأیید کرد. در این فناوری، به‌جای ویروس یا پروتئین آماده، mRNA حاوی دستور ساخت آنتی‌ژن وارد سلول می‌شود و بدن برای مدت کوتاه پروتئین هدف را می‌سازد.

سازمان جهانی بهداشت نیز در توصیه ترکیب فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷، واکسن‌های Nucleic acid-based را کنار واکسن‌های سلولی و پروتئین نوترکیب قرار داده است. تأیید یک فناوری در کشور دیگر به معنی موجود یا مجاز بودن آن در ایران نیست و وضعیت ثبت هر محصول باید جداگانه بررسی شود.

سه‌ظرفیتی و چهارظرفیتی یعنی چه؟

Trivalent یا سه‌ظرفیتی و Quadrivalent یا چهارظرفیتی به تعداد سویه‌های هدف اشاره دارند، نه روش ساخت. واکسن‌های چهارظرفیتی معمولاً دو ویروس A یعنی H1N1 و H3N2 و دو دودمان B یعنی B/Victoria و B/Yamagata را پوشش می‌دادند.

اما ویروس‌های دودمان B/Yamagata از سال ۲۰۲۰ در گردش طبیعی تأییدشده مشاهده نشده‌اند. به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که باقی‌ماندن آنتی‌ژن B/Yamagata در واکسن دیگر توجیه ندارد و گذار جهانی از واکسن چهارظرفیتی به سه‌ظرفیتی آغاز شده است.

بنابراین چهارظرفیتی بودن را نباید به‌طور خودکار «بهتر» دانست. مهم‌تر این است که واکسن برای فصل درست تولید شده، ترکیب توصیه‌شده را داشته باشد و برای فرد مناسب باشد.

ترکیب واکسن آنفولانزا در فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ چیست؟

برای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نیمکره شمالی، WHO ترکیب سه‌ظرفیتی را توصیه کرده است.

برای واکسن‌های Egg-based:

• A/Missouri/11/2025 (H1N1)pdm09-like
• A/Darwin/1454/2025 (H3N2)-like
• B/Tokyo/EIS13-175/2025 (B/Victoria lineage)-like

برای واکسن‌های Cell culture، Recombinant protein و Nucleic acid-based:

• A/Missouri/11/2025 (H1N1)pdm09-like
• A/Darwin/1415/2025 (H3N2)-like
• B/Pennsylvania/14/2025 (B/Victoria lineage)-like

تفاوت نام بعضی سویه‌ها میان پلتفرم‌های تولید به ویژگی‌های رشد و انتخاب ویروس مناسب برای فرایند تولید مربوط است و به معنی هدف قرار دادن بیماری متفاوتی نیست.

کدام نوع واکسن آنفولانزا بهتر است؟

برای بیشتر افراد، بهترین واکسن لزوماً گران‌ترین، جدیدترین یا خارجی‌ترین گزینه نیست. انتخاب مناسب واکسنی است که برای فصل جاری به‌روز باشد، مجوز معتبر داشته باشد، برای سن فرد مناسب باشد و منع مصرف خاصی وجود نداشته باشد.

در یک بزرگسال سالم، واکسن اسپلیت یا ساب‌یونیت استاندارد می‌تواند کاملاً مناسب باشد. در سالمندان ممکن است High-dose یا Adjuvanted، در صورت دسترسی و مجوز، مزیت داشته باشد. برای فناوری بدون تخم‌مرغ، نوع سلولی یا نوترکیب مطرح است. در بارداری، کودکان، نقص ایمنی یا سابقه واکنش شدید، انتخاب باید دقیق‌تر و بر اساس بروشور رسمی انجام شود.

«فناوری جدیدتر» الزاماً به معنی اثربخشی بیشتر برای همه نیست. اثربخشی سالانه به تطابق آنتی‌ژنی واکسن با ویروس‌های در گردش، سن و وضعیت سیستم ایمنی نیز وابسته است.

هنگام خرید یا تزریق واکسن آنفولانزا در ایران چه چیزهایی را بررسی کنیم؟

در ایران، محصولات موجود می‌توانند از نظر کشور سازنده، پلتفرم، تعداد سویه و گروه سنی متفاوت باشند.

هنگام تهیه واکسن، نام دقیق محصول، فصل تولید، تاریخ انقضا، زنجیره سرد، برچسب اصالت و گروه سنی مجاز را بررسی کنید. محصول مربوط به فصل قبل یا واکسنی که درست نگهداری نشده، انتخاب مناسبی نیست؛ حتی اگر برند شناخته‌شده‌ای باشد.

اگر باردار هستید، سن بالا دارید، بیماری قلبی یا ریوی، دیابت، سرطان، نقص ایمنی یا سابقه حساسیت شدید دارید، بهتر است نوع واکسن قبل از تزریق بررسی شود. برای تزریق واکسن در منزل نیز می‌توان پیش از اعزام پرستار، مشخصات واکسن، شرایط نگهداری و وضعیت پزشکی فرد را کنترل کرد تا واکسیناسیون با ایمنی بیشتری انجام شود.

سوالات متداول

آیا واکسن اسپلیت همان واکسن غیرفعال است؟

بله. اسپلیت یکی از انواع واکسن غیرفعال است؛ اما همه واکسن‌های غیرفعال اسپلیت نیستند.

آیا واکسن سلولی بهتر از واکسن تخم‌مرغی است؟

نه به‌صورت مطلق. فناوری سلولی مزایای تولیدی دارد و می‌تواند برخی تغییرات ناشی از رشد ویروس در تخم‌مرغ را کاهش دهد، اما نتیجه واقعی به فصل، سویه، محصول و شرایط فرد بستگی دارد.

آیا واکسن نوترکیب ویروس زنده دارد؟

خیر. آنتی‌ژن آن با فناوری مهندسی ژنتیک تولید می‌شود و واکسن نوترکیب حاوی ویروس زنده آنفولانزا نیست.

آیا واکسن چهارظرفیتی از سه‌ظرفیتی بهتر است؟

نه لزوماً. با ناپدیدشدن B/Yamagata از گردش طبیعی، WHO به سمت ترکیب سه‌ظرفیتی رفته است؛ بنابراین تعداد سویه بیشتر به‌تنهایی معیار برتری واکسن نیست.

جمع‌بندی

انواع واکسن آنفولانزا را نباید فقط به «ایرانی، فرانسوی یا هلندی» تقسیم کرد. واکسن از نظر ماهیت آنتی‌ژن می‌تواند Whole-virion، اسپلیت، ساب‌یونیت یا زنده ضعیف‌شده باشد؛ از نظر فناوری تولید، تخم‌مرغی، سلولی، نوترکیب یا mRNA؛ و از نظر فرمولاسیون نیز ممکن است استاندارد، دوز بالا، ادجوانت‌دار، سه‌ظرفیتی یا چهارظرفیتی باشد.

برای انتخاب درست سه سؤال از نام برند مهم‌تر است: واکسن برای فصل جاری ساخته شده است؟ برای سن و وضعیت پزشکی فرد مجاز است؟ و از مسیر رسمی با زنجیره سرد صحیح تهیه شده است؟ پاسخ به این سه سؤال معمولاً از جست‌وجوی یک «بهترین واکسن آنفولانزا» برای همه افراد ارزشمندتر است.

منابع:

• توصیه رسمی WHO برای فصل ۲۰۲۶–۲۰۲۷
• صفحه تخصصی WHO درباره انواع واکسن آنفولانزا
• توضیحات CDC درباره فناوری تولید واکسن آنفولانزا
• انواع واکسن آنفولانزا در CDC
• اطلاعات رسمی FDA درباره MFLUSIVA
• مطالعه FluGuard در PubMed