- ۰۹ شهریور
- توسط: ادمین
آزمایش اسپرم چگونه انجام میشود؟ راهنمای نحوه انجام، شرایط و تفسیر اولیه
آزمایش اسپرم یا آنالیز مایع منی (Semen Analysis) از مهمترین آزمایشها برای بررسی وضعیت باروری مردان است. در این آزمایش فقط «تعداد اسپرم» اندازهگیری نمیشود؛ حجم مایع منی، غلظت و تعداد کل اسپرم، میزان حرکت، حرکت پیشرونده، شکل ظاهری یا مورفولوژی، زندهبودن اسپرمها و برخی ویژگیهای دیگر نمونه نیز بررسی میشوند.
اگر میپرسید آزمایش اسپرم چگونه انجام میشود، در اغلب موارد فرد پس از چند روز پرهیز از انزال، نمونه مایع منی را با خودارضایی در ظرف مخصوص و استریل جمعآوری میکند. نمونه باید کامل، بدون روانکننده معمولی یا بزاق و در زمان مناسب به آزمایشگاه تحویل داده شود. سپس آزمایشگاه آن را پس از مایعشدن از نظر ویژگیهای ظاهری و میکروسکوپی بررسی میکند.
آنالیز اسپرم اطلاعات مهمی درباره عملکرد دستگاه تولیدمثل مردان میدهد، اما بهتنهایی نمیتواند باروری یا ناباروری را قطعی کند.
آزمایش اسپرم چیست و چه چیزی را بررسی میکند؟
آزمایش اسپرم مردان که با نامهای آنالیز مایع منی، اسپرم آنالیز و Semen Analysis نیز شناخته میشود، بررسی آزمایشگاهی مایع خارجشده هنگام انزال است. مایع منی فقط از اسپرم تشکیل نشده و ترشحات پروستات و غدد جنسی نیز بخش مهمی از آن را میسازند.
در یک آزمایش استاندارد معمولاً موارد زیر ارزیابی میشوند:
- حجم مایع منی (Semen Volume)
- غلظت اسپرم در هر میلیلیتر (Sperm Concentration)
- تعداد کل اسپرم در نمونه (Total Sperm Number)
- تحرک کلی (Total Motility)
- حرکت پیشرونده (Progressive Motility)
- مورفولوژی یا شکل طبیعی اسپرمها (Morphology)
- زندهمانی در موارد لازم (Vitality)
- زمان مایعشدن، ویسکوزیته و گاهی pH
- تجمع اسپرمها، سلولهای گرد یا گلبولهای سفید در صورت نیاز
بنابراین «آزمایش کیفیت اسپرم» در واقع مجموعهای از این شاخصهاست، نه یک عدد منفرد.
آزمایش اسپرم مردان چگونه انجام میشود؟
۱. رعایت مدت پرهیز از انزال
برای آنالیز کامل مایع منی معمولاً توصیه میشود ۲ تا ۷ روز قبل از نمونهگیری انزال نداشته باشید؛ یعنی در این مدت رابطه جنسی منجر به انزال یا خودارضایی انجام نشود. فاصله بسیار کوتاه یا بسیار طولانی میتواند بعضی پارامترها را تغییر دهد.
اگر پزشک یا آزمایشگاه مدت مشخصی تعیین کرده است، همان دستور اولویت دارد. مدت پرهیز نیز بهتر است هنگام تحویل نمونه اعلام شود.
۲. آمادهشدن برای نمونهگیری
ناشتا بودن برای آزمایش معمولی اسپرم لازم نیست. پیش از جمعآوری نمونه، دستها و ناحیه تناسلی باید طبق دستور آزمایشگاه شسته و کاملاً خشک شوند. داخل ظرف نمونه را لمس نکنید و از ظرف خانگی استفاده نکنید.
اگر در هفتههای اخیر تب بالا، بیماری شدید، جراحی یا مصرف داروی جدید داشتهاید، بهتر است به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع دهید؛ چون بعضی عوامل میتوانند موقتاً نتیجه را تغییر دهند.
چه اطلاعاتی را قبل از آزمایش به پزشک یا آزمایشگاه بگوییم؟
مدت پرهیز از انزال، زمان دقیق جمعآوری نمونه، ناقص بودن نمونه، تب یا بیماری اخیر و داروهای مصرفی از اطلاعاتی هستند که میتوانند در تفسیر نتیجه اهمیت داشته باشند. اگر نمونه در منزل تهیه شده، زمان انتقال نیز باید مشخص باشد. پنهانکردن این اطلاعات ممکن است باعث شود یک نتیجه موقت یا ناشی از شرایط نمونهگیری به اشتباه بهعنوان مشکل پایدار تفسیر شود.
۳. جمعآوری نمونه در ظرف استریل
روش رایج، جمعآوری مایع منی از طریق خودارضایی و انزال مستقیم داخل ظرف استریل مخصوص آزمایشگاه است. نباید از بزاق، ژلهای روانکننده معمولی، روغن یا کرم استفاده شود؛ زیرا برخی از این مواد میتوانند حرکت یا زندهمانی اسپرم را مختل کنند.
کاندوم معمولی نیز مناسب نیست. اگر فرد به هر دلیل امکان نمونهگیری به روش معمول را ندارد، بعضی مراکز کاندوم مخصوص و فاقد مواد آسیبرسان به اسپرم ارائه میکنند.
۴. جمعآوری تمام مایع منی
تا حد امکان باید کل نمونه داخل ظرف جمع شود، بهخصوص بخش ابتدایی انزال که معمولاً غلظت بالاتری از اسپرم دارد. اگر بخشی از نمونه بیرون ریخت، آن را از روی پوست یا سطح دیگری داخل ظرف برنگردانید؛ فقط آزمایشگاه را مطلع کنید.
ناقص بودن نمونه میتواند حجم و تعداد کل اسپرم را کمتر از مقدار واقعی نشان دهد.
۵. تحویل نمونه به آزمایشگاه
بهترین حالت، تهیه نمونه در فضای مخصوص آزمایشگاه یا مرکز ناباروری است. اگر مرکز اجازه نمونهگیری در منزل میدهد، ظرف مخصوص را از همان مرکز بگیرید و دستور حمل نمونه را رعایت کنید.
نمونه خانگی معمولاً باید در مدت کوتاه و اغلب حداکثر حدود یک ساعت به آزمایشگاه برسد. آن را در معرض سرما، گرمای زیاد، یخ یا آب داغ قرار ندهید و زمان دقیق انزال را ثبت کنید.
در ایران نیز ممکن است شرایط پذیرش نمونه، ساعت تحویل و امکان نمونهگیری در منزل بین آزمایشگاهها متفاوت باشد؛ بنابراین دستور آزمایشگاهی که قرار است آنالیز را انجام دهد بر توصیههای عمومی اولویت دارد.
آزمایش اسپرم در آزمایشگاه چگونه انجام میشود؟
پس از دریافت نمونه، آزمایشگاه زمان نمونهگیری، مدت پرهیز، کامل بودن نمونه و شرایط انتقال را بررسی میکند. سپس مایع منی در دمای مناسب میماند تا فرایند مایعشدن یا Liquefaction انجام شود؛ این مرحله اغلب حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول میکشد.
بررسی ماکروسکوپی
در ارزیابی ظاهری یا Macroscopic Examination، حجم، ظاهر، قوام، ویسکوزیته، زمان مایعشدن و در برخی مراکز pH بررسی میشود.
بررسی میکروسکوپی
در مرحله Microscopic Examination، نمونه زیر میکروسکوپ یا با سامانههای استاندارد بررسی میشود. تعداد اسپرمها، درصد اسپرمهای متحرک، نوع حرکت و سایر ویژگیها محاسبه میشوند.
برای مورفولوژی، بخشی از نمونه روی لام آماده و رنگآمیزی میشود تا شکل سر، قسمت میانی و دم اسپرمها ارزیابی شود. در صورت نیاز، زندهمانی، گلبولهای سفید، تجمع اسپرمها یا سایر سلولها نیز بررسی میشوند.
برخی آزمایشگاههای آندرولوژی از سیستم CASA یا Computer-Assisted Sperm Analysis برای کمک به ارزیابی حرکت و بعضی ویژگیها استفاده میکنند، اما کیفیت نمونهگیری و کنترل استاندارد آزمایشگاه همچنان تعیینکننده است.
محدودههای مرجع مهم در آزمایش اسپرم
بر اساس ویرایش ششم راهنمای سازمان جهانی بهداشت، حدود صدک پنجم در مردانی که شریک آنها طی حداکثر ۱۲ ماه بهطور طبیعی باردار شده است، تقریباً به شکل زیر است:
| پارامتر | حد مرجع پایین |
|---|---|
| حجم مایع منی | ۱٫۴ میلیلیتر |
| غلظت اسپرم | ۱۶ میلیون در میلیلیتر |
| تعداد کل اسپرم | ۳۹ میلیون در هر انزال |
| تحرک کلی | ۴۲ درصد |
| حرکت پیشرونده | ۳۰ درصد |
| زندهمانی | ۵۴ درصد |
| مورفولوژی طبیعی | ۴ درصد |
این اعداد «مرز قطعی باروری و ناباروری» نیستند. پایینتر بودن یک شاخص لزوماً به معنی ناباروری نیست و بالاتر بودن نیز بارداری را تضمین نمیکند. اهمیت نتیجه زمانی بیشتر میشود که چند پارامتر همزمان غیرطبیعی باشند یا مشکل بالینی دیگری وجود داشته باشد.
اگر نتیجه آزمایش اسپرم غیرطبیعی باشد چه باید کرد؟
اولین اقدام، شروع خودسرانه دارو یا مکمل نیست. پارامترهای مایع منی نوسان طبیعی دارند و بیماری اخیر، تب، بعضی داروها و شرایط نمونهگیری میتوانند نتیجه را تغییر دهند.
بر اساس راهنمای WHO سال ۲۰۲۵، در مردانی که برای ناباروری زوج بررسی میشوند و یک یا چند پارامتر آنالیز اسپرم خارج از محدوده مرجع است، تکرار آنالیز بعد از حداقل ۱۱ هفته پیشنهاد شده است. اگر همه پارامترها در محدوده مرجع باشند، این راهنما تکرار روتین را پیشنهاد نمیکند. پزشک میتواند با توجه به شرایط فرد برنامه متفاوتی در نظر بگیرد.
در صورت نبود اسپرم در نمونه یا Azoospermia، کاهش شدید تعداد یا حرکت، اختلالات هورمونی، سابقه جراحی، واریکوسل، مشکل انزال یا ناباروری طولانیمدت، ارزیابی توسط اورولوژیست یا متخصص ناباروری مردان اهمیت بیشتری دارد.
آیا آزمایش DNA اسپرم جزو آزمایش معمول است؟
آزمایش شکست DNA اسپرم یا Sperm DNA Fragmentation Test با آنالیز معمول تفاوت دارد و برای همه مردان در اولین مرحله ارزیابی ناباروری لازم نیست. بسته به شرایطی مانند بعضی موارد سقط مکرر، شکست درمانهای کمکباروری یا نظر پزشک ممکن است درخواست شود.
کشت مایع منی، آنتیبادی ضداسپرم، آزمایشهای هورمونی و ژنتیک نیز برای همه افراد روتین نیستند و بر اساس شرح حال و یافتههای اولیه انتخاب میشوند.
آزمایش اسپرم با آب در منزل معتبر است؟
خیر. «آزمایش اسپرم با آب در منزل»، «آزمایش اسپرم با آب سرد» یا «آزمایش اسپرم با آب سرد یا گرم» روش علمی سنجش کیفیت اسپرم نیست.
ریختن مایع منی در آب و مشاهده شناورماندن، تهنشینی یا تغییر ظاهر، نمیتواند تعداد، تحرک، مورفولوژی یا توان باروری را مشخص کند. تماس با آب و تغییرات دمایی نیز شرایط طبیعی نمونه را به هم میزند.
برای ارزیابی واقعی، نمونه باید با روش استاندارد جمعآوری و در آزمایشگاه معتبر بررسی شود.
کیت، دستگاه و گجت آزمایش اسپرم در خانه چقدر قابل اعتمادند؟
کیت آزمایش اسپرم در خانه یا Home Sperm Test ممکن است اطلاعات محدودی مانند وجود اسپرم، غلظت تقریبی یا گاهی حرکت را ارائه کند. بعضی گجتها نیز با دوربین تلفن همراه یا سیستمهای اپتیکی کوچک برخی شاخصها را تخمین میزنند.
اما باروری مردان فقط به تعداد اسپرم وابسته نیست. ممکن است تست خانگی نتیجه قابلقبولی نشان دهد، ولی مورفولوژی، حرکت پیشرونده یا سایر عوامل غیرطبیعی باشند. بنابراین تست خانگی جایگزین آنالیز استاندارد آزمایشگاهی نیست.
اگر زوج برای بارداری تلاش میکنند، نتیجه قبلی غیرطبیعی بوده یا سابقه واریکوسل، جراحی یا مشکل باروری وجود دارد، آزمایشگاه انتخاب مناسبتری است.
چه زمانی آزمایش اسپرم درخواست میشود؟
شایعترین کاربرد، بررسی ناباروری زوج است؛ بهخصوص زمانی که پس از ۱۲ ماه رابطه منظم و بدون جلوگیری بارداری رخ نداده باشد. در برخی شرایط مانند سن بالاتر شریک زن یا وجود عوامل خطر شناختهشده، بررسی ممکن است زودتر آغاز شود.
آنالیز مایع منی همچنین ممکن است پس از وازکتومی، برخی درمانها یا برای ارزیابی عملکرد تولیدمثل درخواست شود. دستور آمادهسازی آزمایش پس از وازکتومی میتواند متفاوت باشد.
پرسشهای رایج درباره نحوه آزمایش اسپرم
آیا برای آزمایش اسپرم باید ناشتا بود؟
خیر. آنالیز معمول مایع منی به ناشتایی نیاز ندارد، مگر اینکه همزمان آزمایش دیگری با شرایط خاص درخواست شده باشد.
آیا نمونه اسپرم را میتوان در خانه گرفت؟
اگر آزمایشگاه آن را بپذیرد، بله. باید ظرف مخصوص استفاده شود، زمان نمونهگیری ثبت شود و نمونه در بازه تعیینشده و بدون سرد یا گرم کردن تحویل داده شود.
اگر نمونه کامل داخل ظرف نریزد چه میشود؟
نمونه را از سطح یا پوست جمع نکنید. به مسئول آزمایشگاه بگویید؛ زیرا از دست رفتن بخش ابتدایی انزال ممکن است نتیجه را تغییر دهد.
جمعبندی
اگر بخواهیم به سؤال «آزمایش اسپرم چگونه انجام میشود؟» کوتاه پاسخ دهیم، فرد معمولاً پس از ۲ تا ۷ روز پرهیز از انزال، تمام مایع منی را با روش استاندارد داخل ظرف استریل جمعآوری میکند و نمونه در زمان مناسب به آزمایشگاه میرسد. در آزمایشگاه، حجم و ویژگیهای فیزیکی مایع منی و سپس تعداد، غلظت، حرکت، مورفولوژی و سایر شاخصهای اسپرم بررسی میشوند.
برای نتیجه دقیق، کیفیت نمونهگیری تقریباً به اندازه خود آزمایش مهم است. از آب سرد یا گرم، ظرف خانگی، کاندوم معمولی، بزاق و روانکنندههای عادی استفاده نکنید و اگر بخشی از نمونه از دست رفت، آزمایشگاه را مطلع کنید.
اگر قصد بررسی باروری دارید یا برای نمونهگیری مشکل دارید، میتوانید پیش از مراجعه با مرکز خدمات سلامت یا آزمایشگاه درباره شرایط نمونهگیری، امکان جمعآوری نمونه در منزل و زمان مناسب تحویل مشورت کنید.
فرم ارسال نظر