آزمایش ادرار ۲۴ ساعته چیست و چگونه انجام می‌شود؟

آزمایش ادرار ۲۴ ساعته یا 24-Hour Urine Collection روشی برای اندازه‌گیری دقیق مقدار بعضی مواد دفع‌شده از بدن در طول یک شبانه‌روز است. برخلاف آزمایش معمولی ادرار که فقط یک نمونه در یک زمان مشخص بررسی می‌شود، در این روش باید تقریباً تمام ادراری که طی ۲۴ ساعت دفع می‌کنید در ظرف مخصوص آزمایشگاه جمع‌آوری شود.

پزشک ممکن است این آزمایش را برای بررسی عملکرد کلیه‌ها، میزان دفع پروتئین یا کراتینین، ارزیابی بعضی اختلالات هورمونی، بررسی سنگ کلیه یا بیماری‌هایی مانند بیماری ویلسون درخواست کند. مهم‌ترین عامل برای دقیق بودن نتیجه نیز جمع‌آوری کامل و صحیح ادرار در تمام ۲۴ ساعت است؛ حتی جا افتادن یک نوبت ادرار می‌تواند نتیجه بعضی آزمایش‌ها را به‌طور قابل‌توجهی تغییر دهد. 

آزمایش ادرار ۲۴ ساعته چیست؟

در آزمایش جمع‌آوری ادرار ۲۴ ساعته، به‌جای بررسی یک نمونه تصادفی یا Random Urine Sample، مقدار ماده موردنظر در کل ادرار تولیدشده طی ۲۴ ساعت اندازه‌گیری می‌شود.

علت این کار ساده است. میزان دفع بسیاری از مواد مانند پروتئین، کراتینین، کورتیزول، سدیم و کلسیم در ساعات مختلف روز ثابت نیست. اندازه‌گیری کل دفع روزانه در بعضی شرایط می‌تواند تصویر دقیق‌تری در اختیار پزشک قرار دهد.

بنابراین اصطلاح «آزمایش ادرار ۲۴ ساعته» در واقع نام یک آزمایش مشخص نیست؛ بلکه روش جمع‌آوری نمونه است. روی این نمونه ممکن است یک یا چند ماده مختلف آزمایش شود.

امروزه برای بعضی ارزیابی‌ها، به‌ویژه بررسی آلبومین ادرار در بیماری مزمن کلیه، نمونه ادرار لحظه‌ای و نسبت آلبومین به کراتینین یا Urine Albumin-to-Creatinine Ratio – UACR به دلیل سهولت و خطای کمتر جمع‌آوری ترجیح داده می‌شود. بنابراین اگر پزشک برای شما آزمایش ۲۴ ساعته ننوشته است، صرفاً برای «دقیق‌تر بودن» نباید خودسرانه آن را جایگزین آزمایش معمولی کنید.

آزمایش ادرار ۲۴ ساعته برای چیست؟

کاربرد آزمایش به ماده‌ای بستگی دارد که پزشک درخواست کرده است. متداول‌ترین آزمایش‌های ادرار ۲۴ ساعته عبارت‌اند از:

این فهرست کامل نیست و مواد دیگری نیز می‌توانند در نمونه ۲۴ ساعته اندازه‌گیری شوند.

نحوه انجام آزمایش ادرار ۲۴ ساعته چگونه است؟

اگر پزشک یا آزمایشگاه زمان دیگری تعیین نکرده باشد، معمولاً می‌توانید جمع‌آوری نمونه را صبح شروع کنید.

فرض کنیم ساعت ۷ صبح می‌خواهید آزمایش را آغاز کنید:

• مرحله اول: ساعت ۷ صبح ادرار کنید، اما این اولین ادرار را داخل توالت بریزید و جمع‌آوری نکنید.
• مرحله دوم: ساعت ۷ صبح را به‌عنوان زمان شروع آزمایش ثبت کنید.
• مرحله سوم: از این لحظه، تمام ادرارهای خود را در طول روز، عصر، شب و هنگام بیدار شدن برای ادرار در ظرف مخصوص جمع‌آوری کنید.
• مرحله چهارم: صبح روز بعد، دقیقاً حدود ساعت ۷، دوباره ادرار کنید؛ این بار ادرار را داخل ظرف جمع‌آوری کنید.

با اضافه شدن این آخرین ادرار، دوره ۲۴ ساعته کامل شده است.

پس از پایان جمع‌آوری، در ظرف را محکم ببندید، زمان پایان را ثبت کنید و طبق دستور آزمایشگاه نمونه را در اسرع وقت تحویل دهید.

مهم‌ترین شرایط انجام آزمایش ادرار ۲۴ ساعته

برای اغلب آزمایش‌های ۲۴ ساعته، ناشتا بودن الزامی نیست؛ اما شرایط آماده‌سازی دقیق به ماده‌ای بستگی دارد که قرار است اندازه‌گیری شود.

به همین دلیل قبل از شروع، نام آزمایش را بررسی کنید و دستور آزمایشگاه را بخوانید.

چند نکته عمومی مهم عبارت‌اند از:

• در طول آزمایش، مقدار آب و مایعات را معمولاً مانند روزهای عادی مصرف کنید، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد.
• مصرف آب را عمداً خیلی زیاد یا خیلی کم نکنید.
• هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید.
• نام داروها، مکمل‌ها و ویتامین‌های مصرفی را به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع دهید.
• بعضی آزمایش‌های اختصاصی ممکن است محدودیت غذایی یا دارویی داشته باشند.
• ورزش شدید، کم‌آبی، بعضی عفونت‌ها و حتی استرس شدید می‌توانند روی برخی نتایج تأثیر بگذارند.
• در صورت خونریزی قاعدگی، خونریزی هموروئید یا احتمال آلودگی نمونه، موضوع را با آزمایشگاه مطرح کنید.

آیا ظرف ادرار ۲۴ ساعته باید در یخچال نگهداری شود؟

برای بسیاری از نمونه‌ها توصیه می‌شود ظرف طی دوره جمع‌آوری در یخچال یا محیط خنک نگهداری شود، اما شرایط نگهداری به نوع آزمایش و ماده نگهدارنده داخل ظرف بستگی دارد.

بنابراین دستور روی ظرف یا دستور آزمایشگاه بر توصیه‌های عمومی اینترنتی اولویت دارد.

بعضی ظرف‌های ادرار ۲۴ ساعته حاوی ماده نگهدارنده یا Preservative هستند. این ماده ممکن است اسید قوی مانند Hydrochloric Acid باشد.

اگر داخل ظرف ماده نگهدارنده وجود دارد:

• آن را خالی نکنید.
• ظرف را آبکشی نکنید.
• ماده داخل آن را لمس نکنید.
• ظرف را دور از کودکان نگه دارید.
• اگر روی ظرف هشدار اسید وجود دارد، مستقیماً داخل ظرف ادرار نکنید؛ طبق دستور آزمایشگاه از ظرف واسطه مناسب استفاده کنید.

مواد نگهدارنده اسیدی می‌توانند برای پوست و چشم خطرناک باشند.

اگر یک نوبت ادرار را فراموش کنیم چه می‌شود؟

این یکی از مهم‌ترین نکات آزمایش است.

اگر در میانه ۲۴ ساعت یک نوبت ادرار را داخل توالت بریزید، بخشی از ماده مورد اندازه‌گیری از مجموعه حذف می‌شود. در نتیجه ممکن است مقدار دفع ۲۴ ساعته کمتر از مقدار واقعی گزارش شود.

در چنین شرایطی بهتر است موضوع را به آزمایشگاه اطلاع دهید. برای بسیاری از آزمایش‌ها لازم است جمع‌آوری با ظرف مناسب از ابتدا تکرار شود.

همچنین اگر مقداری از نمونه ریخت، ظرف کافی نبود یا دوره جمع‌آوری به شکل قابل‌توجهی کمتر یا بیشتر از ۲۴ ساعت شد، بدون اطلاع آزمایشگاه نتیجه را معتبر فرض نکنید. 

خواندن جواب آزمایش ادرار ۲۴ ساعته

در برگه آزمایش ممکن است چند نتیجه مختلف مشاهده کنید. هر عدد باید بر اساس سن، جنس، وضعیت بالینی، داروها، روش آزمایشگاه و محدوده مرجع همان آزمایشگاه بررسی شود.

بنابراین بالا یا پایین بودن یک عدد به‌تنهایی به معنی وجود بیماری خاصی نیست.

تفسیر آزمایش ادرار ۲۴ ساعته Urine Volume

عبارت Urine Volume نشان‌دهنده حجم کل ادراری است که در دوره جمع‌آوری ثبت شده است.

در یک فرد بزرگسال با دریافت معمول مایعات، حجم ادرار می‌تواند حدود ۸۰۰ تا ۲۰۰۰ میلی‌لیتر در ۲۴ ساعت باشد؛ اما مصرف آب، تعریق، دمای محیط، داروهای مدر، بیماری‌های کلیوی و هورمونی و بسیاری عوامل دیگر روی این مقدار اثر می‌گذارند. 

بنابراین مشاهده مثلاً ۱۲۰۰ یا ۲۵۰۰ میلی‌لیتر به‌تنهایی برای تشخیص بیماری کافی نیست.

حجم ادرار همچنین برای محاسبه مقدار کل ماده دفع‌شده ضروری است. به همین علت آزمایشگاه باید حجم نهایی نمونه را بداند.

آزمایش پروتئین ادرار ۲۴ ساعته

24-Hour Urine Protein مقدار کل پروتئینی را اندازه‌گیری می‌کند که در یک شبانه‌روز از ادرار دفع شده است.

کلیه سالم معمولاً اجازه نمی‌دهد مقدار قابل‌توجهی پروتئین خون وارد ادرار شود. افزایش پایدار دفع پروتئین می‌تواند در بیماری‌های گلومرولی کلیه و برخی بیماری‌های سیستمیک دیده شود.

به‌طور عمومی، دفع کل پروتئین تا حدود ۱۵۰ میلی‌گرم در روز به‌عنوان حد بالای طبیعی در بزرگسالان ذکر می‌شود، هرچند محدوده مرجع آزمایشگاه ممکن است متفاوت باشد.

افزایش پروتئین همیشه به معنی بیماری مزمن کلیه نیست. ورزش شدید، کم‌آبی، تب، برخی عفونت‌ها و شرایط دیگر می‌توانند به‌طور موقت دفع پروتئین را افزایش دهند.

امروزه برای غربالگری و پیگیری بسیاری از بیماران کلیوی، نسبت آلبومین به کراتینین ادرار UACR روی یک نمونه ادرار نیز کاربرد زیادی دارد. UACR بالاتر از ۳۰ mg/g غیرطبیعی محسوب می‌شود و در صورت پایدار بودن نیاز به ارزیابی پزشکی دارد. 

آزمایش کراتینین ادرار ۲۴ ساعته

کراتینین یا Creatinine محصول طبیعی متابولیسم عضلات است و از طریق کلیه‌ها دفع می‌شود.

اندازه‌گیری کراتینین در ادرار ۲۴ ساعته می‌تواند برای محاسبه Creatinine Clearance و همچنین بررسی تقریبی کامل بودن جمع‌آوری نمونه استفاده شود.

مقدار دفع کراتینین به سن، جنس، حجم عضلات، وزن بدن و عوامل دیگر وابسته است؛ بنابراین نباید یک عدد ثابت را برای همه افراد طبیعی دانست.

در بسیاری از آزمایشگاه‌ها نتیجه به شکل mg/24 h یا mg/day گزارش می‌شود. برای محاسبه کلیرانس کراتینین معمولاً علاوه بر ادرار، مقدار کراتینین خون نیز موردنیاز است.

آزمایش ادرار ۲۴ ساعته کورتیزول

آزمایش Urinary Free Cortisol یا UFC مقدار کورتیزول آزاد دفع‌شده در ادرار را بررسی می‌کند.

این آزمایش می‌تواند یکی از تست‌های اولیه بررسی افزایش غیرطبیعی کورتیزول و احتمال Cushing Syndrome یا سندرم کوشینگ باشد.

از آنجا که تولید کورتیزول می‌تواند از روزی به روز دیگر تغییر کند، یک نتیجه غیرطبیعی به‌تنهایی برای تشخیص کوشینگ کافی نیست. در دستورالعمل انجمن غدد درون‌ریز، برای استفاده از UFC در غربالگری کوشینگ حداقل دو اندازه‌گیری توصیه شده است و نتیجه باید همراه علائم و سایر آزمایش‌های هورمونی تفسیر شود.

آزمایش مس ادرار ۲۴ ساعته

24-Hour Urinary Copper مقدار مس دفع‌شده طی ۲۴ ساعت را اندازه‌گیری می‌کند.

یکی از کاربردهای مهم آن بررسی Wilson Disease یا بیماری ویلسون است؛ بیماری ژنتیکی متابولیسم مس که می‌تواند کبد، مغز و سایر اندام‌ها را درگیر کند.

در راهنمای EASL-ERN سال ۲۰۲۵ نیز دفع مس ادراری ۲۴ ساعته در کنار سرولوپلاسمین خون، یافته‌های بالینی، بررسی مس کبد و آزمایش‌های ژنتیکی از ابزارهای تشخیصی بیماری ویلسون محسوب می‌شود. بنابراین بالا بودن مس ادرار به‌تنهایی تشخیص قطعی ویلسون نیست.

چه عواملی باعث اشتباه در نتیجه می‌شوند؟

بیشترین خطا در این آزمایش معمولاً نه در دستگاه آزمایشگاه، بلکه در مرحله جمع‌آوری اتفاق می‌افتد.

موارد مهم عبارت‌اند از:

• جا انداختن حتی یک نوبت ادرار
• اضافه نکردن ادرار پایان دوره
• جمع کردن اشتباهی اولین ادرار روز اول
• ادامه دادن نمونه‌گیری بیش از زمان تعیین‌شده
• ریختن بخشی از ادرار
• استفاده از ظرف غیرمجاز
• تخلیه ماده نگهدارنده داخل ظرف
• نگهداری نمونه برخلاف دستور آزمایشگاه
• آلوده شدن نمونه با مدفوع، خون یا مواد دیگر
• تغییر غیرعادی مصرف مایعات
• قطع خودسرانه داروها

اگر درباره کیفیت نمونه شک دارید، قبل از تحویل حتماً موضوع را با آزمایشگاه مطرح کنید.

هزینه آزمایش ادرار ۲۴ ساعته چقدر است؟

برای هزینه آزمایش ادرار ۲۴ ساعته نمی‌توان یک قیمت واحد اعلام کرد، زیرا ادرار ۲۴ ساعته فقط روش جمع‌آوری است.

برای مثال قیمت آزمایش پروتئین ادرار ۲۴ ساعته با کورتیزول، مس یا مجموعه آزمایش‌های مربوط به سنگ کلیه یکسان نیست.

در ایران، هزینه نهایی به مواردی مانند نوع آزمایش‌های نوشته‌شده در نسخه، تعداد آنالیت‌ها، دولتی یا خصوصی بودن مرکز، تعرفه سال جاری و میزان پوشش بیمه پایه یا تکمیلی وابسته است. تعرفه‌های خدمات تشخیصی و آزمایشگاهی سال ۱۴۰۵ نیز برای بخش‌های مختلف درمانی ابلاغ شده‌اند.

بنابراین برای دریافت قیمت دقیق، بهتر است نام کامل آزمایش‌های نسخه و وضعیت بیمه قبل از انجام آزمایش بررسی شود.

آیا می‌توان آزمایش ادرار ۲۴ ساعته را در منزل انجام داد؟

اصل جمع‌آوری این آزمایش معمولاً در منزل انجام می‌شود، زیرا فرد باید در تمام طول یک شبانه‌روز ادرار خود را جمع‌آوری کند.

در خدمات آزمایش در منزل می‌توان هماهنگی لازم برای دریافت ظرف مناسب، آموزش نحوه جمع‌آوری و در صورت نیاز انجام نمونه‌گیری خون مرتبط با آزمایش را انجام داد. پس از تکمیل ۲۴ ساعت نیز نمونه طبق شرایط آزمایشگاه برای بررسی منتقل می‌شود.

اگر پزشک برای شما پروتئین، کراتینین، کلیرانس کراتینین، کورتیزول، مس یا سایر آزمایش‌های ادرار ۲۴ ساعته درخواست کرده است و درباره نوع ظرف، زمان شروع یا نحوه نگهداری نمونه مطمئن نیستید، بهتر است پیش از شروع جمع‌آوری راهنمایی دریافت کنید؛ زیرا اصلاح خطا بعد از پایان ۲۴ ساعت معمولاً ممکن نیست و ممکن است آزمایش نیاز به تکرار داشته باشد.

سوالات متداول درباره آزمایش ادرار ۲۴ ساعته

آیا برای آزمایش ادرار ۲۴ ساعته باید ناشتا باشیم؟

در اغلب آزمایش‌ها ناشتا بودن لازم نیست، اما بعضی تست‌های اختصاصی محدودیت غذایی یا دارویی دارند. دستور اختصاصی پزشک و آزمایشگاه را رعایت کنید.

اولین ادرار صبح باید داخل ظرف ریخته شود؟

اولین ادرار در شروع دوره دور ریخته می‌شود و زمان آن ثبت می‌شود. اما ادرار صبح روز بعد، در زمان پایان ۲۴ ساعت، باید داخل مجموعه قرار بگیرد.

اگر ظرف پر شد چه کنیم؟

از ظرف دیگری به‌صورت خودسرانه استفاده نکنید. قبل از شروع، اگر احتمال می‌دهید حجم ادرارتان زیاد باشد، ظرف دوم مناسب را از آزمایشگاه دریافت کنید.

آیا می‌توان نمونه را چند ساعت دیرتر تحویل داد؟

بهتر است پس از پایان جمع‌آوری نمونه طبق دستور مرکز و در اسرع وقت تحویل داده شود. شرایط دقیق حمل و نگهداری به آزمایش موردنظر و وجود یا عدم وجود ماده نگهدارنده بستگی دارد.

آیا نتیجه آزمایش ادرار ۲۴ ساعته به‌تنهایی بیماری کلیه را مشخص می‌کند؟

خیر. پزشک معمولاً نتیجه را همراه کراتینین و eGFR خون، آزمایش کامل ادرار، UACR یا PCR، فشار خون، سابقه بیماری، داروها و در صورت نیاز تصویربرداری بررسی می‌کند.

جمع‌بندی

آزمایش ادرار ۲۴ ساعته روشی برای اندازه‌گیری مقدار کل مواد دفع‌شده از ادرار طی یک شبانه‌روز است و می‌تواند برای بررسی پروتئین، کراتینین، کورتیزول، مس، کلسیم و مواد مختلف دیگری استفاده شود.

برای انجام صحیح آزمایش، ادرار ابتدای زمان شروع دور ریخته می‌شود، تمام ادرارهای بعدی جمع‌آوری می‌شوند و آخرین ادرار دقیقاً در پایان دوره ۲۴ ساعته به ظرف اضافه می‌شود.

کامل بودن نمونه، رعایت شرایط نگهداری و استفاده از ظرف صحیح اهمیت زیادی دارد. اگر حتی یک نوبت ادرار فراموش شود یا نمونه به‌درستی نگهداری نشود، ممکن است نتیجه قابل اعتماد نباشد.

همچنین تفسیر اعداد باید بر اساس آزمایش درخواست‌شده و محدوده مرجع همان آزمایشگاه انجام شود. بنابراین Urine Volume، پروتئین، کراتینین، کورتیزول یا مس بالا و پایین را نباید بدون درنظرگرفتن شرایط فرد و نظر پزشک به بیماری مشخصی نسبت داد.

منابع:

• مشاهده MedlinePlus
• راهنمای KDIGO
• منبع NIDDK
• راهنمای Endocrine Society
• راهنمای EASL
• منبع مس ادرار