انواع اکو قلب چیست؟ تفاوت اکو معمولی، رنگی، مری و استرس

وقتی پزشک برای شما «اکو قلب» می‌نویسد، ممکن است با اصطلاح‌هایی مثل اکو معمولی، اکو رنگی، اکو مری، استرس اکو یا اکو تخصصی روبه‌رو شوید. همه این روش‌ها بر پایه اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) و تصویربرداری قلب با امواج اولتراسوند هستند؛ تفاوتشان در محل پروب، نوع اطلاعات ثبت‌شده و سؤال بالینی پزشک است.

در بیشتر بیماران، اکو ترانس توراسیک یا TTE اولین انتخاب است. داپلر و Color Doppler جریان خون و دریچه‌ها را دقیق‌تر بررسی می‌کنند؛ TEE برای برخی ساختارهای عمقی و Stress Echo برای ارزیابی قلب زیر بار کاری به کار می‌روند.

اکو قلب چیست؟

اکوکاردیوگرافی یا Echocardiography یک روش تصویربرداری تشخیصی است که با استفاده از امواج صوتی با فرکانس بالا، تصاویر متحرکی از قلب تولید می‌کند. برخلاف سی‌تی‌اسکن یا تصویربرداری با اشعه ایکس، اکو از پرتو یونیزان استفاده نمی‌کند.

با اکو می‌توان اندازه حفره‌های قلب، ضخامت و حرکت دیواره‌ها، قدرت انقباض بطن‌ها، عملکرد دریچه‌ها، وجود مایع اطراف قلب و بسیاری از ناهنجاری‌های ساختاری را بررسی کرد. با روش‌های داپلر نیز جهت و سرعت جریان خون قابل ارزیابی است.

اکو معمولاً برای بررسی تنگی نفس، سوفل قلبی، تورم پاها، ضعف عملکرد قلب، بیماری‌های دریچه‌ای، فشار خون ریوی، برخی نقایص مادرزادی، پیگیری بعد از جراحی قلب و ارزیابی بعضی بیماران پس از سکته مغزی یا عفونت قلبی درخواست می‌شود.

دستگاه اکوکاردیوگرافی چگونه کار می‌کند؟

بخش اصلی دستگاه اکوکاردیوگرافی، پروب یا Transducer است. پروب امواج اولتراسوند را به سمت بافت‌های قلب می‌فرستد. این امواج پس از برخورد با ساختارهای مختلف بازمی‌گردند و دستگاه، بازتاب‌ها را به تصویر تبدیل می‌کند.

دستگاه‌های جدید می‌توانند حرکت قلب را دوبعدی یا سه‌بعدی نمایش دهند، جریان را با Doppler و Color Doppler بسنجند و در برخی مدل‌ها Strain یا Global Longitudinal Strain یا GLS را محاسبه کنند.

کیفیت نتیجه فقط به «مدل دستگاه» وابسته نیست. مهارت فرد انجام‌دهنده، انتخاب نماهای استاندارد، شرایط بدنی بیمار و تفسیر متخصص قلب نیز در دقت گزارش اهمیت زیادی دارد.

انواع اکو قلب در یک نگاه

اکو ترانس توراسیک یا TTE؛ همان اکو معمولی قلب

Transthoracic Echocardiography یا TTE شایع‌ترین نوع اکو قلب است. در این روش، بیمار معمولاً به پهلو یا پشت قرار می‌گیرد و متخصص با قرار دادن ژل و حرکت دادن پروب روی نقاط مختلف قفسه سینه، نماهای استاندارد قلب را ثبت می‌کند.

TTE غیرتهاجمی و معمولاً بدون درد است؛ گاهی برای گرفتن تصویر بهتر، پروب کمی روی قفسه سینه فشار داده می‌شود.

اکو معمولی می‌تواند اطلاعات مهمی درباره اندازه بطن‌ها و دهلیزها، قدرت پمپاژ، حرکت دیواره‌های قلب، دریچه‌ها، مایع دور قلب و فشارهای تخمینی داخل قلب ارائه دهد. اگر پزشک برای اولین بار نیاز به ارزیابی ساختاری قلب داشته باشد، معمولاً TTE نقطه شروع است.

اکو رنگی قلب و داپلر چه تفاوتی با اکو معمولی دارد؟

عبارت «اکو رنگی قلب» گاهی این تصور را ایجاد می‌کند که با یک نوع دستگاه یا آزمایش کاملاً متفاوت روبه‌رو هستیم. در عمل، Color Doppler یک قابلیت تصویربرداری است که به اکو اضافه می‌شود.

داپلر قلب یا Doppler Echocardiography سرعت و جهت حرکت خون را بررسی می‌کند. Color Doppler همین اطلاعات را به شکل کدهای رنگی روی تصویر نمایش می‌دهد تا پزشک بتواند مسیر جریان خون را بهتر ارزیابی کند.

این تکنیک برای بررسی تنگی و نارسایی دریچه‌ها، برخی شنت‌ها و تخمین بعضی فشارهای داخل قلب بسیار کاربردی است. در بسیاری از اکوهای امروزی، تصویر دوبعدی و داپلر در یک جلسه انجام می‌شوند.

بنابراین اگر در نسخه شما «اکو داپلر» یا «اکو رنگی» نوشته شده است، لزوماً قرار نیست آزمایش کاملاً متفاوتی از اکو معمولی انجام شود؛ بلکه پزشک می‌خواهد جریان خون و عملکرد دریچه‌ها نیز با جزئیات بررسی شود.

اکو مری یا TEE چیست و چه زمانی لازم می‌شود؟

Transesophageal Echocardiography یا TEE که در فارسی اکو از راه مری یا اکو مری گفته می‌شود، زمانی استفاده می‌شود که پزشک به تصویری واضح‌تر از بعضی ساختارهای قلب نیاز داشته باشد.

در این روش، پروب کوچک اولتراسوند روی یک لوله انعطاف‌پذیر قرار دارد و از راه دهان وارد مری می‌شود. چون مری در فاصله بسیار نزدیکی از بخش پشتی قلب قرار دارد، موانعی مانند استخوان قفسه سینه و بخشی از بافت ریه کمتر در مسیر تصویر قرار می‌گیرند.

TEE ممکن است برای بررسی لخته در دهلیز چپ یا زائده دهلیزی، عفونت دریچه‌ای یا Endocarditis، عملکرد دریچه مصنوعی، بعضی مشکلات آئورت، نقایص دیواره بین دهلیزها و ارزیابی قبل یا حین برخی اقدامات قلبی درخواست شود.

این روش معمولاً به بی‌حسی حلق، رگ‌گیری، پایش علائم حیاتی و اغلب آرام‌بخشی نیاز دارد؛ بنابراین بررسی ساده خانگی محسوب نمی‌شود. دستور ناشتا بودن و داروها باید از مرکز انجام‌دهنده دریافت شود.

استرس اکو چیست؟

Stress Echocardiography عملکرد قلب را زمانی ارزیابی می‌کند که قلب مجبور است سخت‌تر کار کند. این افزایش بار می‌تواند با ورزش روی تردمیل یا دوچرخه ثابت ایجاد شود. در افرادی که امکان ورزش مناسب ندارند، گاهی دارویی مانند Dobutamine برای افزایش ضربان و قدرت انقباض قلب استفاده می‌شود.

پزشک تصاویر استراحت و هنگام یا بلافاصله پس از استرس را مقایسه می‌کند. یکی از کاربردهای مهم استرس اکو، بررسی نشانه‌های غیرمستقیم کاهش خون‌رسانی به عضله قلب یا Ischemia است. این آزمایش ممکن است در برخی بیماران برای ارزیابی شدت بیماری دریچه‌ای یا بررسی علائمی که فقط هنگام فعالیت ظاهر می‌شوند نیز کمک‌کننده باشد.

استرس اکو با «تست ورزش» یکی نیست؛ تست ورزش بر ECG، ضربان، فشار خون و علائم تمرکز دارد، اما استرس اکو تصویر عملکرد عضله قلب را هم بررسی می‌کند.

به علت احتمال بروز درد قفسه سینه، افت یا افزایش فشار خون و آریتمی، استرس اکو باید در محیطی انجام شود که پایش مناسب و تجهیزات برخورد با عوارض احتمالی در دسترس باشد.

اکو تخصصی یا اکو پیشرفته قلب دقیقاً چیست؟

«اکو تخصصی» یا «اکو پیشرفته قلب» اصطلاح استاندارد برای یک آزمایش مشخص نیست. معمولاً این عبارت زمانی به کار می‌رود که علاوه بر اکو پایه، تکنیک‌های تکمیلی برای پاسخ به یک سؤال بالینی خاص استفاده شود.

از مهم‌ترین روش‌ها می‌توان به 3D Echocardiography برای مشاهده سه‌بعدی ساختارها و دریچه‌ها، Speckle Tracking Echocardiography برای بررسی تغییر شکل عضله قلب و محاسبه Strain و GLS، Contrast Echocardiography برای بهتر دیده شدن بعضی حفره‌ها یا جریان‌ها و Bubble Study برای بررسی برخی شنت‌های داخل قلب اشاره کرد.

برای مثال، GLS می‌تواند در بعضی شرایط تغییرات ظریف عملکرد بطن چپ را نشان دهد، حتی زمانی که شاخص‌های رایج‌تر هنوز تغییر قابل توجهی ندارند. از این تکنیک در برخی بیماران مبتلا به بیماری‌های عضله قلب یا افرادی که داروهای بالقوه آسیب‌رسان به قلب دریافت می‌کنند نیز استفاده می‌شود.

بنابراین بهتر است به جای درخواست کلی «اکو تخصصی»، مشخص شود پزشک به دنبال چه اطلاعاتی است.

تفاوت اکو قلب با نوار قلب چیست؟

اکو قلب و نوار قلب دو آزمایش متفاوت و مکمل هستند. نوار قلب یا Electrocardiogram که به صورت ECG یا EKG نوشته می‌شود، فعالیت الکتریکی قلب را ثبت می‌کند. این آزمایش برای بررسی ریتم قلب، برخی آریتمی‌ها، اختلالات هدایت الکتریکی و نشانه‌های خاصی از آسیب یا ایسکمی کاربرد دارد.

در مقابل، Echocardiogram ساختار و حرکت قلب، دریچه‌ها، اندازه حفره‌ها، قدرت انقباض و جریان خون را نشان می‌دهد.

به زبان ساده، ECG بیشتر درباره «برق قلب» اطلاعات می‌دهد و Echo بیشتر درباره «ساختار و عملکرد مکانیکی قلب». طبیعی بودن یکی از این دو، الزاماً به معنی طبیعی بودن دیگری نیست.

کدام نوع اکو در منزل قابل انجام است؟

با دستگاه‌های پرتابل اکوکاردیوگرافی، انجام TTE در منزل از نظر فنی امکان‌پذیر است و می‌تواند برای سالمندان، بیماران کم‌توان، افرادی که جابه‌جایی برایشان دشوار است یا بیمارانی که پزشک انجام اکو در محل را مناسب می‌داند، گزینه مفیدی باشد.

اگر دستگاه پرتابل Doppler و Color Doppler داشته باشد، بررسی جریان خون و دریچه‌ها نیز قابل انجام است. با این حال، همه بیماران کاندید مناسب اکو در منزل نیستند و کیفیت تصویر گاهی به دلیل شرایط بدنی یا محدودیت وضعیت قرارگیری کاهش می‌یابد.

TEE و Stress Echo به دلیل نیاز به تجهیزات، پایش و آمادگی بیشتر معمولاً در بیمارستان یا مرکز مجهز انجام می‌شوند. برخی روش‌های پیشرفته نیز به نرم‌افزار، پروب یا امکانات خاص احتیاج دارند و ممکن است با دستگاه پرتابل در دسترس نباشند.

در ایران، برای دریافت خدمات تشخیصی یا مراقبتی در منزل بهتر است از مرکز دارای مجوز و تیم درمانی دارای صلاحیت حرفه‌ای استفاده شود. تعیین نوع اکو، نحوه انجام و تفسیر نتیجه باید بر اساس نظر پزشک و سؤال بالینی بیمار باشد، نه صرفاً بر اساس راحتی یا در دسترس بودن دستگاه.

اگر بیمار به دلیل محدودیت حرکتی امکان مراجعه آسان ندارد و پزشک TTE را کافی می‌داند، می‌توان درباره انجام اکو قلب در منزل و ارسال گزارش برای متخصص قلب هماهنگ کرد.

چه زمانی اکو کافی نیست؟

اکو ابزار بسیار مهمی است، اما همه بیماری‌های قلبی را به تنهایی تشخیص نمی‌دهد. برای مثال، TTE معمولی معمولاً نمی‌تواند گرفتگی عروق کرونر را مستقیماً و با دقت آنژیوگرافی یا CT Coronary Angiography نشان دهد.

بسته به علائم و احتمال بیماری، پزشک ممکن است ECG، هولتر، تست ورزش، استرس اکو، سی‌تی آنژیوگرافی، MRI قلب یا آنژیوگرافی تهاجمی را پیشنهاد کند.

اگر درد یا فشار جدید و شدید قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش، تعریق سرد، ضعف ناگهانی یا علائم مشکوک به سکته قلبی وجود دارد، نباید منتظر نوبت اکو در منزل ماند و لازم است ارزیابی اورژانسی انجام شود.

بالاخره کدام نوع اکو برای من مناسب است؟

اگر هدف بررسی اولیه ساختار و عملکرد قلب باشد، معمولاً اکو ترانس توراسیک TTE کافی است. برای بررسی دقیق‌تر جریان خون و دریچه‌ها، داپلر و Color Doppler به همان مطالعه اضافه می‌شوند.

اگر تصویر معمولی پاسخ کافی ندهد یا بررسی دقیق لخته، دریچه مصنوعی، اندوکاردیت یا برخی ساختارهای پشت قلب لازم باشد، TEE انتخاب مناسب‌تری است. وقتی سؤال پزشک درباره عملکرد قلب هنگام فعالیت یا احتمال ایسکمی باشد، Stress Echo می‌تواند مطرح شود.

انتخاب درست نوع اکو باید بر اساس علائم، معاینه، سابقه بیماری و سؤال بالینی انجام شود. اگر نسخه اکو دارید اما نمی‌دانید TTE، داپلر یا نوع دیگری برای شما درخواست شده است، می‌توانید قبل از تعیین وقت، نسخه و شرح حال را برای مرکز ارائه‌دهنده خدمات ارسال کنید تا نوع خدمت و امکان انجام آن در منزل بررسی شود.

منابع علمی و رسمی

• American Heart Association
• TEE در AHA
• ESC
• AHA درباره GLS
• دانشگاه علوم پزشکی ایران